II SA/Wa 1387/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński, Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk, Maria Werpachowska (spr.), Protokolant starszy specjalista Małgorzata Plichta, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi J.W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2017 r. [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] maja 2017 r. nr [...] o odmowie przyznania J. W. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 887) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS stwierdził, że po ponownym rozpatrzeniu sprawy nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazał bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał wpływu. Organ ustalił, że wnioskodawca na przestrzeni 50 lat życia tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentował 19 lat, 8 miesięcy i 27 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych – udowodnił tylko 11 miesięcy i 8 dni tych okresów. Wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Podał, że w okresach od [...] sierpnia 2003 r. do [...] października 2004 r. oraz od [...] grudnia 2006 r. do [...] sierpnia 2015 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy nie wykonywał pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Prezes ZUS podniósł, że przeprowadzona analiza akt sprawy nie wykazała, aby w wykazanych przerwach wnioskodawca nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] grudnia 2015 r. dopiero od [...] sierpnia 2015 r. Zatem, w ocenie organu, nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia wnioskodawcy lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wnioskodawca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podniósł, że miał trudności w znalezieniu pracy oraz wykonywał prace dorywcze bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Prezes ZUS podał, że trudno uznać za okoliczność szczególną, wskutek której wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym sytuację na rynku pracy. Trudności w znalezieniu pracy, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie istnieją przeszkody w zatrudnieniu, a stan zdrowia ubezpieczonego pozwala na podjęcie zatrudnienia, nie mogą być uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy. W przeciwnym wypadku świadczenia przyznawane w tym trybie mogłyby stać się regułą. Wykonywanie pracy bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, nie można traktować jako okoliczność usprawiedliwiającą brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Fakt ten nie może zatem być uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ustawy. Podkreślił, że osoby wykonujące prace dorywcze bez rejestracji, nie tylko nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, ale również nie uiszczają stosownych podatków. Natomiast w ocenie organu podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi J. W. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o przyznanie renty z uwagi na to, że spełnia wszystkie ustawowe warunki do przyznania renty. Ewentualnie wniósł o przekazanie sprawy do organu celem ponownego rozpatrzenia. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, powołując się na dotychczasowe ustalenia. Organ wskazał, że nie kwestionuje ani obecnej niezdolności do pracy skarżącego, ani jego trudnej sytuacji materialnej. Jednak sama w sobie niezdolność do pracy, nawet w powiązaniu z najbardziej w pojęciu zainteresowanego szczególną i wyjątkową jego obecną sytuacją życiową, nie jest wystarczającą podstawą do przyznania świadczenia. W piśmie procesowym z dnia 11 stycznia 2018 r. skarżący reprezentowany przez pełnomocnika wskazał, że organ zbagatelizował okoliczności powołane przez skarżącego tj. w szczególności tragiczną sytuację na rynku pracy na analizowanym terenie oraz fakt, że skarżący chciał podnosić swoje kwalifikacje zawodowe np. przez ukończenie kursu operatora wózków widłowych – jednakże takiej możliwości nie zapewniał Urząd Pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona i poprzedzająca ją decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odpowiadają prawu. W ocenie Sądu organ nie naruszył w tej sprawie przepisów ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., w stopniu, który miałby wpływ na wynik sprawy, a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 887), zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach. Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Nadto, podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem organ stwierdził, iż nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły nabycie uprawnień w trybie zwykłym. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa i została należycie uzasadniona, a tym samym nie była dowolna. Za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Sama trudna sytuacja materialna nie może stanowić wyłącznej przyczyny uzasadniającej przyznanie świadczenia. Świadczenie, o którym mowa w ww. przepisie nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców (v. wyrok WSA w Warszawie z 15 maja 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2176/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). W sprawie jest bezsporne, że skarżący od dnia [...] sierpnia 2015 r. jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, co zostało stwierdzone orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2015 r. W sprawie nie jest też kwestionowane, że w dacie wskazanej przez lekarza orzecznika, jako data powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżący nie pozostawał w ubezpieczeniu, ale był ubezpieczony we wcześniejszym okresie. Spełniony został zatem warunek niemożności podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy oraz warunek dotyczący ubezpieczenia. Z akt nie wynika jednakże, aby w okresie poprzedzającym dzień [...] sierpnia 2015 r. wobec skarżącego orzeczona była choćby częściowa niezdolność do pracy, która mogłaby być ewentualnie rozważana przez organ jako niezależna od strony przeszkoda w wypracowaniu świadczenia w trybie zwykłym. Oznacza to, że skarżący przed datą [...] sierpnia 2015 r, nie był osobą niezdolną do pracy. Okoliczność zaś podejmowania zatrudnienia bez opłacania składek, na którą to okoliczność jako zdarzenie szczególne wskazuje skarżący, prawidłowo nie została zakwalifikowana przez Prezesa ZUS jako okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania tego przepisu przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli strony zdarzenia lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Za taką okoliczność orzecznictwo nie traktuje świadomego zatrudnia się, wykonywania prac dorywczych bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek (v. wyroki NSA z: 4 października 2016 r. sygn. akt I OSK 410/16, 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00, 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14 publ. orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu prawidłowe są także ustalenia organu, co do braku szczególnych okoliczności, które spowodowały, że wnioskodawca nie nabył uprawnień w trybie zwykłym. Skarżący nie przedstawił w istocie żadnych dowodów, żadnych dokumentów pozwalających na odmienną ocenę w tym zakresie. Sam zaś fakt zarejestrowania jako osoby bezrobotnej w Urzędzie Pracy nie stanowi okoliczności szczególnej na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 517/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). Z akt sprawy nie wynika też, żeby skarżący aktywnie poszukiwał pracy w okresach przerw w ubezpieczeniu. W latach 2001 – 2015 skarżący okresowo rejestrował się w charakterze bezrobotnego, ale nie wykazał by poza tą rejestracją podjął jakąkolwiek aktywność w poszukiwaniu pracy. Podnoszona okoliczność, że chciał podnosić kwalifikacje zawodowe przez ukończenie kursu operatora wózków widłowych, jednakże takiej możliwości nie zapewniał Urząd Pracy, nie znajduje żadnego uzasadnienia prawnego. Przy rozpatrywaniu sprawy o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Z akt sprawy wynika, że skarżący na przestrzeni 50 lat życia (do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy) udowodnił 19 lat, 8 miesięcy i 27 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby w sposób prosty do przyznawania świadczeń niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby zasady sprawiedliwości (v. wyrok NSA z 14 maja 2001 r. sygn. akt II SA 249/01, wyrok WSA w Warszawie z 26 czerwca 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 814/07 publ. jak wyżej). Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku pracownika 9V. wyrok NSA z 20 grudnia 2005 sygn akt 764/05). W sprawie jest bezsporne, że skarżący w okresie od [...] grudnia 2006 r. do [...] sierpnia 2015 r. (dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy) nie podejmował zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami. Zatem, okres ten trwał – zanim skarżący stał się całkowicie niezdolny do pracy – 8 lat i 8 miesięcy. Skarżący nie był wcześniej osobą częściowo niezdolną do pracy. Sąd stwierdza, że Prezes ZUS rozważył wszystkie istotne okoliczności niniejszej sprawy i znajdują one wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, które spełnia wymogi art. 107 § 3 k.p.a. Prawidłowo organ wskazał też, że trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającej podstawy do pozytywnego rozpatrzenia wniosku, albowiem świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego (v. wyrok NSA dnia 5 listopada 2014 sygn. akt I OSK 2148/14, nsa.orzeczenia.gov.pl). Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), orzekł jak w wyroku.