II SA/Wa 1395/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj (spraw.) Sędzia WSA Sławomir Antoniuk Sędzia WSA Olga Żurawska - Matusiak Protokolant Paweł Wyszyński po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 września 2011 r. sprawy ze skargi A. C. – przedstawiciela ustawowego małoletniej M. C., P. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję, oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2010 r. nr [...]. 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości 3) zasądza od Prezesa Ubezpieczeń Społecznych na rzecz A. C. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. po rozpatrzeniu wniosku A. C. z dnia [...] grudnia 2009 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci: P. i M., decyzją z dnia [...] marca 2010 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania wskazanego świadczenia. Pismem z dnia [...] marca 2010 r. A. C. zwróciła się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu przedmiotowego wniosku, decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) - dalej: kpa, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] marca 2010 r. W uzasadnieniu organ stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie przesłanki wskazane w powołanym przepisie. W toku postępowania ustalono, że renta rodzinna w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci nie może być przyznana, ponieważ w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności. Organ wskazał, iż z dokumentacji rentowej wynika, iż ojciec dzieci w okresie od [...] marca 2002 r. do [...] listopada 2004 r. oraz od [...] stycznia 2005 r. do [...] września 2008 r. nie udowodnił żadnego okresu pracy popartego opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych okresach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, co oznacza, że przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ odwoławczy wyjaśnił, że orzeczeniem z dnia [...] września 2009 r. komisja lekarska ZUS ustaliła powstanie całkowitej niezdolności do pracy u ojca dzieci na dzień [...] kwietnia 2009 r. Tym samym uzależnienie od alkoholu i leczenie się w poradni odwykowej ojca dzieci nie mogło stanowić podstawy do przyjęcia innej daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, niż wskazana w orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS z [...] września 2009 r. Prezes ZUS, odnosząc się do informacji zawartych we wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, że ojciec dzieci podejmował prace dorywcze bez ubezpieczenia wskazał, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłaszania do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Organ II instancji podniósł dodatkowo, że wprawdzie sytuacja materialna wnioskodawczyni jest trudna, jednak nie stanowi ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie są świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi jedynie według potrzeb, lecz są świadczeniami z ubezpieczeń społecznych. Pismem z dnia 18 maja 2010 r. A. C. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...], wnosząc o jej uchylenie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wyrokiem z dnia 28 października 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 1049/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę w rozpoznawanej sprawie. W uzasadnieniu przedmiotowego orzeczenia Sąd wskazał, że w sprawie ze skargi ww. przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mógł być zastosowany, bowiem nie wystąpiła jedna z przesłanek koniecznych do przyznania świadczenia, tj. przesłanka szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej ojca małoletnich dzieci. Sąd podał, że w aktach sprawy brak jest dowodów wskazujących, że G. C. nie podjął zatrudnienia – skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym – z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. Zmarły w wieku 35 lat życia ojciec dzieci posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie zaledwie 9 lat, 6 miesięcy i 12 dni. W okresach przypadających na aktywność zawodową ubezpieczonego występowały przerwy w ubezpieczeniu (w latach 2002 – 2004 i 2005 – 2008). Stwierdził, że długotrwały okres pozostawania ojca dzieci poza ubezpieczeniem, bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie zastosowania przesłanki szczególnych okoliczności, od której zależało przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jego dzieciom. Wyjaśnił, ze przyczyną braku uprawnień do przyznania świadczenia w trybie zwykłym nie był stan zdrowia G. C., ponieważ nie została wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, jak również nie zaistniały inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego. W ocenie Sądu powoływanie się wyłącznie na alkoholizm ubezpieczonego, przy braku orzeczenia o jego niezdolności do pracy, czy jakichkolwiek innych dokumentów wskazujących – choćby pośrednio – na pogarszający się stan zdrowia G. C., nie może być uznany za szczególną okoliczność, uzasadniającą niewypracowanie przez niego wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Sąd podkreślił, że alkoholizm nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Nie można jednak zaprzeczyć, że w istocie jest on jednostką chorobową. Wskazał, iż w niniejszej sprawie brak jest dokumentów potwierdzających, że choroba alkoholowa G. C. spowodowała, że był on chociażby częściowo niezdolny do pracy, a zatem aby stan zdrowia G. C. nie ograniczał i nie utrudniał możliwości wypracowania przez niego wymaganego stażu ubezpieczeniowego na datę śmierci. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że trudna sytuacja na rynku pracy nie jest szczególną okolicznością, która uniemożliwiała zmarłemu ojcu dzieci podjęcie zatrudnienia. W tym zakresie wyjaśnił, że bezrobocie nie stanowi szczególnej przesłanki, warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Podkreślił, że decydując się na wykonywanie prac dorywczych, bez opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, G. C. powinien był liczyć się z negatywnymi konsekwencjami takiego wyboru w sferze ubezpieczenia. Sąd zaznaczył również, że sama trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, bowiem świadczenie z art. 83 ust. 1 ww. ustawy nie jest świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Pismem z dnia 29 grudnia 2010 r. skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę kasacyjną od przedmiotowego wyroku WSA w Warszawie. Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu ww. skargi kasacyjnej, wyrokiem z dnia 05 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 167/11, uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie. W wymienionym orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że dokonana przez Sąd I instancji wykładnia art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych była błędna. W ocenie Sądu II instancji nie można przyjąć, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych orzekając o odmowie przyznania A. C. na rzecz małoletnich dzieci: P. C. i M. C. renty rodzinnej w drodze wyjątku, podjął wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, a w konsekwencji mógł mieć na względzie zarówno interes społeczny, jak i słuszny interes obywatela. W świetle dokumentów znajdujących się w aktach sprawy ostatni okres zatrudnienia G. C. zakończył się z dniem [...] grudnia 2008 r., a zatem na kilka miesięcy przed jego śmiercią (dnia [...] kwietnia 2009 r.). NSA wskazał, że z zaskarżonej decyzji wynika wprawdzie, że organ odniósł się do choroby alkoholowej G. C., to jednak nie ocenił faktu, że od 1994 r. podlegał on stałemu leczeniu w Poradni Odwykowej Zakładu Opieki Zdrowotnej w P. (ostania wizyta w marcu 2009 r.) oraz nie rozważył, jaki charakter i znaczenie w tej sprawie ma zawarte w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] września 2009 r. (tj. wydane w kilka miesięcy po jego śmierci) stwierdzenie, że G. C. był trwale całkowicie niezdolny do pracy, a jako datę powstania tej niezdolności podano dzień [...] kwietnia 2009 r. Poza tym, w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji pominięto okoliczności związane z rejestracją ubezpieczonego jako bezrobotnego w Powiatowym Urzędzie Pracy. Zdaniem NSA w razie wystąpienia o świadczenie w drodze wyjątku na rzecz dzieci po zmarłym ojcu, który leczył się od uzależnienia od alkoholu, fakt ten powinien być badany jako jeden z istotnych elementów całokształtu stanu faktycznego sprawy, w aspekcie oceny wystąpienia przesłanki "szczególnych okoliczności". Istota sprawy o świadczenie w drodze wyjątku polega bowiem na tym, że do daty śmierci rodzic dziecka nie nabył prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Chodzi zatem o ocenę i ustalenie, czy mimo tego, jego dziecku można przyznać po nim rentę w drodze wyjątku, z uwagi na "szczególne okoliczności". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należało zatem rozważyć, czy fakty te mogą być kwalifikowane w kategoriach szczególnych okoliczności, zwłaszcza, że ojciec dzieci w chwili śmierci miał 35 lat, a z ustaleń organu wynika, że posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 9 lat, 6 miesięcy i 12 dni, zaś w ostatnim 10-leciu przed zgonem miał udokumentowane 3 lata, 2 miesiące i 28 dni stażu ubezpieczeniowego (na wymagane 5 lat), a beneficjentem świadczenia mają być jego małoletnie dzieci. W tej sytuacji NSA uznał, że ocenić należy, czy skutki choroby alkoholowej ojca dzieci mogły być ocenione w kategoriach szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Oceniając przedmiotową decyzję według powyższych kryteriów, uznać należy, iż powinna ona zostać wyeliminowana z obrotu prawnego, jako wadliwa. Na obecnym etapie postępowania jego istota sprowadzała się do wykonania zaleceń Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartych w wyroku uchylającym poprzednie rozstrzygnięcie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zgodnie bowiem z regulacją zawartą w przepisie art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej: ppsa, sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. W świetle powyższego podnieść należy, iż Sąd II instancji, oceniając decyzję organu przesądził, że: "(...) organ nie ocenił faktu, że od 1994 r. skarżący podlegał stałemu leczeniu w Poradni Odwykowej Zakładu Opieki Zdrowotnej, (ostatnia wizyta w marcu 2009 r.) oraz nie rozważył jaki charakter i znaczenie w tej sprawie ma zawarte w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS wydane kilka miesięcy po śmierci skarżącego stwierdzenie, że skarżący był trwale, całkowicie niezdolny do pracy, a jako datę powstania tej niezdolności podano dzień [...] kwietnia 2009 r. Poza tym, w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji pominięto okoliczności związane z rejestracją ubezpieczonego jako bezrobotnego w Powiatowym Urzędzie Pracy. Z powyższych względów nie można uznać, że Prezes ZUS orzekając o odmowie przyznania dzieciom zmarłego renty rodzinnej w drodze wyjątku, podjął wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy". Wobec dokonania przez Naczelny Sąd Administracyjny negatywnej oceny stanu faktycznego ustalonego przez organ, a leżącego u podstaw wydania skarżonej decyzji oraz wobec związania tymi konkluzjami, tutejszy Sąd był zobligowany do tego, aby wyeliminować skarżoną decyzję z obrotu prawnego. Organ administracji będzie zaś zobligowany do tego, aby zrealizować wskazania zawarte w wyżej przytoczonym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, uwzględniając dokonaną przez Sąd drugiej instancji wykładnię pojęcia "szczególnych okoliczności". Stąd więc, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.). ----------------------- 7