II SA/Wa 1415/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Pisula – Dąbrowska Sędziowie WSA Ewa Grochowska – Jung (spr.) Janusz Walawski Protokolant Maria Zawada po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 marca 2010 r. sprawy ze skargi A. L. – przedstawiciela ustawowego małoletnich K., R. i D. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. Oddala skargę 2. Przyznaje że środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie adwokatowi A. R. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa złote 80/100) stanowiącą 22% podatku VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej przyznanej z urzędu Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...], którą odmówił A. L. reprezentującej małoletnie dzieci K., R. i D. L przyznania renty rodzinnej po ich zmarłym ojcu – W. L. W uzasadnieniu swojej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest możliwe jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki: 1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wyjaśnił, że wszystkie te przesłanki powinny być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ wskazał również, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwały tej osobie. Wskazał, że przesłanka szczególnych okoliczności, o której mowa w art. 83 ustawy odnosi się do osoby zmarłej. Za okoliczność taką uważa się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową danej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że ojciec dzieci na przestrzeni 43 lat życia posiadał staż pracy wynoszący łącznie niewiele ponad 8 lat i 3 miesiące. Ponadto z przebiegu ubezpieczenia zmarłego wynika, iż w okresach od kwietnia 1980 r. do lutego 1982 r., od maja 1989 r. do grudnia 1990 r., od kwietnia 1991 r. do stycznia 1995 r. i od maja 1998 r. do stycznia 2007 r., tj. do daty zgonu, nie podejmował zatrudnienia, ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem. Wyjaśnił również, że we wskazanych okresach zmarły ojciec dzieci był osobą zdolną do pracy - nie była wobec niego orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy, a zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Odnosząc się natomiast do zarzutów matki dzieci, iż skarżący nie mógł podjąć pracy z uwagi na stan zdrowia i [...], która doprowadziła do samobójstwa, organ wskazał, iż na okoliczność ustalenia stanu zdrowia zmarłego zostały wydane opinie biegłych sądowych lekarzy [...] w postępowaniu dotyczącym renty w trybie zwykłym, które nie potwierdziły, iż ojciec dzieci był niezdolny do pracy. Ponadto organ wskazał, iż podejmowanie przez zmarłego pracy bez ubezpieczenia również wskazuje na fakt, iż był zdolny do wykonywania zatrudnienia. W skardze na ostateczną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych A. L. wniosła o jej zmianę. Nie zgodziła się z oceną organu, iż w sprawie nie zaistniały szczególne okoliczności warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia. Ponadto zarzuciła organowi, iż nie zasięgnął on opinii lekarza [...], który mógłby ocenić stan zdrowia jej męża. Wskazała, iż zmarły nie leczył się wskutek zaniedbania i z tego samego powodu nie starał się o rentę inwalidzką. Wskazała, iż sama nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej ponieważ opiekuje się niepełnosprawnym dzieckiem. Ponadto w piśmie procesowym z dnia [...] marca 2010 r. pełnomocnik skarżącej zarzucił organowi, iż zarówno decyzja I, jak i II instancji została wydana przez tą samą osobę działającą z upoważnienia Prezesa ZUS, co zdaniem pełnomocnika wpływa na ważność wydanych aktów. Pełnomocnik zakwestionował też prawidłowość powołania się Prezesa ZUS na opinie biegłych lekarzy wydane w postępowaniu dotyczącym renty w trybie zwykłym. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Przepis art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) statuuje zasadę kontroli przez sąd administracyjny zaskarżonych decyzji pod względem ich zgodności z prawem. Oznacza to, iż sąd administracyjny nie przyznaje świadczenia, a jedynie kontroluje czy wydana przez organ decyzja nie narusza prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Przewiduje on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne (kumulatywne) spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. W rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła obligatoryjna przesłanka szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej ojca dzieci. Niewątpliwie małoletni synowie zmarłego W. L. znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, to jednak świadczenie przewidziane w powyższym przepisie, co należy podkreślić, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb determinowanych warunkami życia osoby o nie ubiegającej się. Przepis ten wprost nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, ani od długości przerw w zatrudnieniu. Z przepisu tego wynika natomiast przede wszystkim konieczność wykazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia pewnych szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiały. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że zmarły nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie i pracę. Nie można było podzielić poglądu skarżącej, że stan zdrowia był tą szczególną okolicznością, która uniemożliwiała ojcu dzieci podjęcie zatrudnienia. W niniejszej sprawie zmarły na przestrzeni 43 lat życia posiadał udowodniony okres składkowy w wysokości niewiele ponad 8 lat i 3 miesiące, z czego na ostatnie dziesięciolecie, zamiast wymaganych 5 lat, przypada niewiele ponad 1 rok i 1 miesiąc. Przez ponad 8 lat, tj. od maja 1998 r. do czasu zgonu w styczniu 2007 r. zmarły nie pozostawał w ubezpieczeniu. Należy mieć na uwadze, iż długotrwały okres pozostawania ojca małoletnich poza ubezpieczeniem, bez udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w czasie poprzedzającym jego zgon, wyłącza przesłankę art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy, tj. przesłankę szczególnych okoliczności, od której zależało przyznanie świadczenia dla małoletnich w drodze wyjątku (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r., sygn. akt I OSK 2/2006, ONSA i WSA 2007/2, poz. 44). Dodać należy, że okoliczność, iż skarżąca i jej dzieci znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, nie uzasadnia sama w sobie przyznania przedmiotowego świadczenia. Odnosząc się natomiast do zarzutu pełnomocnika skarżącej dotyczącego nieprawidłowości postępowania w zakresie powołania się na opinie biegłych lekarzy w postępowaniu dotyczącym uzyskania renty w trybie zwykłym należy wskazać, iż nie zasługuje on na uwzględnienie. Podkreślenia wymaga bowiem, iż ani opinie biegłych lekarzy, ani też orzeczenia lekarza orzecznika ZUS nie przesądzają kwestii związanych z przesłanką szczególnych okoliczności. Oba te dowody mają na celu ustalenie rzeczywistego stanu zdrowia na podstawie wykonanych badań i dostępnej dokumentacji medycznej. Przesłanka szczególnych okoliczności jest natomiast kwestią ocenną, która może pośrednio lub bezpośrednio wynikać z przeprowadzonych badań i wniosków w nich zawartych. Bezsprzecznie jednak ocena ta należy do kompetencji organu wskazanego w art. 83 ustawy, nie zaś biegłego lekarza, czy też lekarza orzecznika ZUS. Również zarzut pełnomocnika skarżącej dotyczący nieważności zaskarżonych decyzji podpisanych w imieniu Prezesa ZUS przez tą samą osobę nie zasługuje na uwzględnienie. W orzecznictwie NSA brak jednoznacznego poglądu w tej kwestii. Stąd też Sąd w niniejszym składzie podziela pogląd, iż podpisanie decyzji wydanej w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy przez tą samą osobę, która podpisała decyzję wydaną w pierwszej instancji, nie stanowi naruszenia przepisu art. 24 § 1 pkt 5 Kpa, gdyż postępowanie w trybie art. 127 § 3 Kpa nie jest klasycznym postępowaniem dwuinstancyjnym obejmującym działanie dwóch różnych organów administracji (por. wyrok NSA z dnia 22 listopada 1999 r., sygn. II SA 699/99, LEX nr 46260, wyrok NSA z dnia 6 września 2007 r., sygn. akt I OSK 909/07 i wyrok NSA z dnia 9 czerwca 2009 r., sygn. akt II OSK 961/08, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro bowiem art. 24 § 1 pkt 5 Kpa stanowi, iż pracownik organu podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie, w której brał udział w niższej instancji w wydaniu zaskarżonej decyzji, to odpowiednie stosowanie przepisów dotyczących odwołań od decyzji w przypadku instytucji przewidzianej w art. 127 § 3 Kpa nie może oznaczać dalszego poszerzenia tego odpowiedniego stosowania poza przepisy dotyczące odwołań, m.in. dotyczących wyłączenia pracownika. Gdyby faktycznie wolą prawodawcy było objęcie tej instytucji instytucją wyłączenia przewidzianą w art. 24 § 1 pkt 5 Kpa, to jednoznacznie w treści tego zapisu wskazanoby o wyłączeniu pracownika biorącego udział w wydaniu decyzji w niższej instancji oraz w przypadku przewidzianym w art. 127 § 3 Kpa. Zwrócić bowiem należy uwagę, iż w tym przypadku decyzję po złożeniu wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy wydaje ten sam organ, minister bądź samorządowe kolegium odwoławcze. Podpisywanie decyzji wydanej w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy przez tą samą osobę, która podpisała decyzję wydaną w I instancji, nie stanowi naruszenia art. 24 § 1 pkt 5 (tamże). Reasumując w opisanych wyżej okolicznościach faktycznych, analizowanych na tle art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaskarżonej decyzji podjętej w ramach uznania administracyjnego, nie można zarzucić dowolności. Z tych też powodów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.