II SA/Wa 142/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bronisław Szydło (spr.), Sędziowie Sławomir Antoniuk, Eugeniusz Wasilewski, Protokolant Katarzyna Ciacharowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 czerwca 2009 r. sprawy ze skargi M. Ł. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. - oddala skargę 2. - przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata H. D. tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści) oraz kwotę 52,80 zł (pięćdziesiąt dwa 80/100) stanowiącą 22% podatku VAT. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...], o odmowie przyznania M. Ł. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS podał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy wnioskodawca spełnienia łącznie następujące przesłanki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczność; - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS podał, że M. Ł. nie spełnia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których zainteresowana nie nabyła uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Organ wskazał przy tym, że przez szczególną okoliczność rozumie się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Podkreślił również, że chodzi tu o zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. W dalszej części uzasadnienia organ wskazał, że z przebiegu ubezpieczenia wnioskodawczyni wynika, że w okresie od 18 lutego 1988 r. do 22 czerwca 2003 r. nie podejmowała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz emerytalnym i rentowym. Podał także, że z akt sprawy nie wynika, aby wnioskodawczyni w powyższym okresie nie mogła podejmować takiej działalności. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] czerwca 2008 r. ustalono bowiem jej całkowitą niezdolność do pracy na okres od [...] lutego 2003 r. do [...] maja 2009 r. Podniósł również, że na przestrzeni 32 lat życia – na dzień ustalenia całkowitej niezdolności do pracy – M. Ł. udokumentowała tylko 2 lata 8 miesięcy i 23 dni okresów składkowych i nieskładkowych, podkreślając, iż okres ten nie jest adekwatny do jej wieku. Dodatkowo Prezes ZUS podniósł, że wnioskodawczyni zamieszkuje wspólnie z mężem, który otrzymuje wynagrodzenie za pracę w średniej wysokości 1341,21 zł brutto miesięczne oraz ma przyznany dodatek mieszkaniowy w kwocie 121,12 zł. Łączny miesięczny dochód w rodzinie wnioskodawczyni wynosi 1462,33 zł. W przeliczeniu na jednego członka rodziny jest to 731,16 zł, co przekracza kwotę brutto najniższej emerytury. Wskazując na tę okoliczność organ podniósł, iż, jakkolwiek dochód ten nie może zaspokoić wszystkich potrzeb życiowych wnioskodawczyni, to jednak trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. Ł. wniosła o uchylenie powyższej decyzji. W uzasadnieniu skargi podała, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśniła, że przyczyną przerw w zatrudnieniu były schorzenia, jakie przeszła w dzieciństwie (schorzenie stawu biodrowego) oraz brak odpowiednich kwalifikacji zawodowych. Podniosła, że nie dostała żadnych propozycji przekwalifikowania się. Ponadto wskazała, że jej mąż jest również osobą niepełnosprawną, a po odliczeniu wszystkich kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania i zakupem leków, na żywność pozostaje około 207 zł na osobę. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przepis zawarty w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego. Ustawa nie gwarantuje, bowiem ich wypłaty, pozostawiając przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezes ZUS całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. W postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się bowiem – zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach – przepisy powołanej wyżej ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego. Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.. Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, postępowanie w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku przeprowadzone zostało zgodnie z wymogami k.p.a., a ustalenie Prezesa ZUS w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest prawidłowe. Decyzja odmawiająca przyznania wymienionego świadczenia nie narusza zatem prawa. Przede wszystkim słusznie organ podniósł, że w przypadku skarżącej nie można powiedzieć, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełniła warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Wymienione w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych "szczególne okoliczności" organ definiuje jako zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Z ustaleń organu wynika, że skarżąca na dzień ustalenia całkowitej niezdolności do pracy miała 32 lat i posiadała łącznie 2 lata 8 miesięcy i 23 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Całkowita niezdolność do pracy powstała u skarżącej dopiero [...] lutego 2003 r. Od tej daty istniały więc obiektywne przeszkody w podjęciu przez skarżącą zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz emerytalnym i rentowym. Wskazywane w skardze schorzenia nie powodowały jej niezdolności do pracy we wcześniejszym okresie (przed 2003 r.), a co za tym idzie, nie mogły usprawiedliwiać braku aktywności zawodowej. Również brak kwalifikacji oraz brak ofert ze strony urzędu pracy dotyczących przekwalifikowania się, który według skarżącej był jedną z przyczyną niepodjęcia pracy, w ocenie Sądu nie może stanowić szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd podziela również pogląd organu w zakresie niespełnienia przez skarżącą przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Mąż skarżącej z tytułu wykonywanej pracy otrzymuje wynagrodzenie w średniej wysokości 1341,21 zł brutto miesięczne. Ponadto ma przyznany dodatek mieszkaniowy w kwocie 121,12 zł. Łączny miesięczny dochód w gospodarstwie domowym wnioskodawczyni wynosi 731,16 zł na osobę. Kwotę tą można uznać za środki niewystarczające na zaspokojenie wszystkich potrzeb skarżącej, jednakże nie pozwala stwierdzić, że strona nie ma niezbędnych środków utrzymania. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 kwietnia 2002 r. sygn. akt II SA 4189/2001 (Lex nr 83733), zgodnie z którym niezbędnych środków utrzymania nie można utożsamiać z wystarczającymi środkami utrzymania. W ocenie Sądu, organ w sposób prawidłowy dokonał analizy sytuacji materialnej skarżącej z punktu widzenia braku niezbędnych środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, na które powoływała się skarżąca w swojej skardze. Wykazane środki mogą nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych skarżącej, ale nie pozwalają uznać, że jest ona pozbawiona niezbędnych środków utrzymania. Powyższe okoliczności mają, w ocenie Sądu, kluczowe znaczenie w niniejszej sprawie i w sposób jednoznaczny wskazują, iż skarżąca nie spełnia przesłanek określonych w art. 83 ust 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Należy także dodać, że sama trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego, co do zasady od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest, bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji. W przedmiocie przyznania adwokatowi wynagrodzenia za poniesione i nieopłacone koszty pomocy prawnej świadczonej z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 powołanej ustawy oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).