II SA/Wa 1421/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska (spr.) Sędziowie WSA Stanisław Marek Pietras Przemysław Szustakiewicz Protokolant st. sekr. sąd. Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2011 r. sprawy ze skargi M. R. przedstawicielki ustawowej małoletniego A. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] marca 2011 r., nr [...] o odmowie przyznania małoletniemu A. M. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia 15 grudnia 2010 r. M. R. - przedstawiciel ustawowy małoletniego A. M., wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu dziecka T. M. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych w P. odmówił przyznania jej dziecku renty rodzinnej w trybie zwykłym. Powodem odmowy był krótki staż pracy zmarłego ojca dziecka. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że zmarły ostatnio nie pracował. Nie posiada natomiast dokumentacji lekarskiej wskazującej, że się leczył. Podniosła też, że znajduje się w trudnej sytuacji, nie pracuje i utrzymuje się z pomocy społecznej. Prezes ZUS, rozpoznając powyższy wniosek, decyzją z dnia [...] marca 2011 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniego A. M. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy wnioskodawca spełnia łącznie następujące przesłanki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczność; - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył jednocześnie, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. W dalszej części uzasadnienia organ podniósł, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż zmarły w wieku 32 lat ojciec dziecka udokumentował 5 lat, 3 miesiące okresów składkowych i nieskładkowych. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 2 lata, 6 miesięcy i 12 dni tych okresów. W latach 2002 – 2003, 2004 – 2006 oraz 2007 -2010 wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec zmarłego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Prezes ZUS stwierdził, że nie istniały w tym czasie przeszkody w wykonywaniu zatrudnienia oraz objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Dodatkowo organ podniósł, że podejmowanie prac dorywczych bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego, tak jak miało to miejsce w przypadku zmarłego, jest świadomym wyborem rodzącym określone skutki prawne. Ponadto Prezes ZUS wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku, ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. M. R. złożyła od powyższej decyzji wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] marca 2011 r. W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację. Dodatkowo wyjaśnił, że za szczególne okoliczności w myśl art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W sprawach dotyczących świadczeń w drodze wyjątku konieczne jest zbadanie, czy brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym spowodowany był okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Prezes ZUS wyjaśnił również, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Organ ponownie podkreślił, że fakt świadomego podejmowania prac dorywczych bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznany za okoliczność, która mogłaby być potraktowana, jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ustawy. W skardze na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. R., działająca w imieniu małoletniego A. M., wniosła o uchylenie powyższej decyzji. Podniosła, że zmarły ojciec dziecka podejmował pracę, ale nie na podstawie umowy o pracę. Wyjaśniła, że nie są jej znane przyczyny takiej sytuacji, oraz że być może spowodowane to było problemami z alkoholem, jakie miał zmarły. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo organ wskazał, że fakt, iż zmarły nadużywał alkoholu i nie był zainteresowany podejmowaniem stałego zatrudnienia, nie ma charakteru okoliczności, na którą on sam nie miałby wpływu. Podniósł, że skarżąca nie wskazała żadnych danych pracodawców, którzy ewentualnie nie dopełnili wobec ojca dziecka obowiązku ubezpieczenia i tym samym nie jest możliwa żadna dodatkowa weryfikacja jego okresów ubezpieczenia. Ponadto, ze zgromadzonych akt nie wynika nawet prawdopodobieństwo faktu, że zmarły za wszelką cenę starał się o pracę legalną. Przeciwnie, z wyjaśnień skarżącej wynika, że brak legalnego zatrudnienia to konsekwencja wyborów życiowych zmarłego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie może być więc sama trudna sytuacja materialna wnioskodawcy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w tym trybie jest zasadne. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku zmarłego ojca małoletniego dziecka nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Kwestią decydującą o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym były przerwy, jakie wystąpiły w okresie jego ubezpieczenia w latach 2002 – 2003, 2004 – 2006 oraz 2007 – 2010. Na 32 lata życia zmarły posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 5 lat i 3 miesiące. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci udowodniono zaś 2 lata, 6 miesięcy i 12 dni tych okresów. W okresach przerw w ubezpieczeniu zmarły nie miał orzeczonej całkowitej, lub chociażby częściowej niezdolności do pracy. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają też żadne inne przeszkody, które uniemożliwiałyby kontynuowanie przez zmarłego w ww. okresach zatrudnienia, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Słusznie zatem Prezes ZUS podniósł, że w przypadku zmarłego nie można mówić, iż niespełnienie przez niego przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności. Sąd podziela stanowisko organu, iż za taką okoliczność nie można uznać świadomego podejmowania przez zmarłego ojca małoletniego dziecka prac dorywczych, bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Słusznie organ podnosi, że był to świadomy wybór zmarłego, który spowodował określone skutki, w sferze uprawnień do świadczeń przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Organ prawidłowo zatem wskazał, iż w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a tym samym nie mógł uwzględnić wniosku skarżącej o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniego. Skarżąca oraz jej małoletnie dziecko pozostałe po zmarłym znajdują się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej nawet, gdy są one uzasadnione. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2011 r. odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.