II SA/Wa 1428/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Fronczyk, Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski (spr.), Adam Lipiński, , , Protokolant specjalista Elwira Sipak, , po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi A. D. - reprezentowanego przez opiekuna prawnego H. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku H. D. – opiekuna prawnego A. D. z dnia 24 stycznia 2012 r., mając za podstawę art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej dla A. D. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że zgodnie z art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, dzieci mają prawo do renty rodzinnej w trybie zwykłym, bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie do 16 lat lub do ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat. Organ podał, że orzeczeniem z dnia [...] lipca 2008 r. lekarz orzecznik ZUS ustalił, że A. D. jest trwale całkowicie niezdolny do pracy od dnia [...] marca 2004 r., a całkowita niezdolność do pracy nie pozostaje w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole. Jednocześnie lekarz orzecznik ZUS nie stwierdził niezdolności do pracy powstałej w związku z naruszeniem sprawności organizmu w okresie od dnia [...] czerwca 1975 r. do dnia [...] czerwca 1993 r. Prezes ZUS wskazał, iż z akt sprawy wynika, że śmierć ojca A. D. nastąpiła wówczas, kiedy był on już osobą dorosłą i zdolną do pracy, która zakończyła naukę i nie kontynuowała zatrudnienia. Ponadto, z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że A. D. od momentu ukończenia 18 roku życia (w dniu [...] czerwca 1993 r.) do ustalenia całkowitej niezdolności do pracy, tj. do dnia [...] marca 2004 r., nie wykonywał zatrudnienia przez ponad 10 lat, co spowodowało brak uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym. W wymienionym okresie wobec A. D. nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ dodał, iż wprawdzie przy rozpatrywaniu uprawnień do renty ocenie podlegała również sytuacja materialna strony, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 kwietnia 2012 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy H. D. – opiekun prawny A. D. podniosła, że powyższa decyzja jest krzywdząca dla jej syna. Wskazała na bardzo trudną sytuację bytową swojej rodziny. Podkreśliła także, że A. D. jest całkowicie niezdolny do pracy od dnia [...] marca 2004 r., zaś jego ojciec zmarł w dniu [...] grudnia 2006 r. Ponadto wskazała, że jej syn był zgłoszony do ubezpieczenia z racji wypłacanej mężowi renty chorobowej. Decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, stosując art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] kwietnia 2012 r., nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku i podzielając wcześniej zaprezentowaną argumentację. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie H. D. – opiekun prawny A. D. wyraziła swoje niezadowolenie z powyższej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i wniosła o jej uchylenie. Ponownie wskazała na trudną sytuację materialną swojej rodziny oraz na całkowitą niezdolność jej syna do pracy i samodzielnej egzystencji. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumentację, jakiej użył w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W niniejszej sprawie H. D., działając jako opiekun prawny A. D., wystąpiła do organu z wnioskiem o przyznanie dla jej syna renty rodzinnej w drodze wyjątku. Stosownie do treści art. 68 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dzieci własne mają prawo do renty rodzinnej: 1) do ukończenia 16 lat; 2) do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo 3) bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2. Względem renty rodzinnej przyznawanej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stosuje się odpowiednio art. 68 ust. 1 pkt 1 – 3 i ust. 2 tej ustawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2000 r. o sygn. akt II SA 2524/99, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Biorąc zatem pod uwagę wiek skarżącego, przyznanie mu renty rodzinnej w drodze wyjątku możliwe byłoby więc jedynie w sytuacji, gdyby stał się całkowicie niezdolny do pracy w okresie do ukończenia 16 roku życia albo do ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. Z akt sprawy wynika natomiast, że skarżący w dacie powstania całkowitej niezdolności do pracy ([...] marca 2004 r.), stwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2008 r., miał 28 lat. Mając więc na uwadze treść art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, należy stwierdzić, że okoliczność ta eliminuje A. D. z grona osób uprawnionych do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do sytuacji zdrowotnej i bytowej A. D., jednak w takim stanie rzeczy wydane w sprawie decyzje należy uznać za prawidłowe, zaś zarzuty podniesione w skardze za nieuzasadnione. Jakkolwiek uznaniowość w sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie stwierdził przekroczenia granic uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszeń prawa, zarówno materialnego, jak i procesowego, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi. Z tych względów, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak wyroku.