II SA/Wa 1429/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Rajewska, Sędzia WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Asesor WSA Joanna Kube, Protokolant Łukasz Pilip, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 kwietnia 2005 r. sprawy ze skargi H. P., działającej w imieniu małoletnich dzieci: S. i A. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2004 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] grudnia 2003 r. 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2003 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) odmówi H. P., występującej jako pełnomocnik małoletnich dzieci: S. i A. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednej z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dodał ponadto, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i z tego powodu w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Wskazano, że zmarły w wieku [...] lat ojciec dzieci miał udowodniony okres ubezpieczenia wynoszący 6 lat, 7 miesięcy i 6 dni, który jest zbyt krótki w stosunku do wieku zmarłego. W 10 - leciu przypadającym na datę zgonu udowodniono tylko 1 rok, 11 miesięcy i 5 dni pracy, zaś w latach 1989 do 1995 r. wystąpiła przerwa w wykonywaniu zatrudnienia. Organ uznał zatem, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. W decyzji wskazano również, że trudna sytuacja materialna skarżącego nie stanowi jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w trybie wyjątku. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy H. P. wskazała, że ojciec dzieci w chwili śmierci był osobą ubezpieczoną. Przedstawiła ponadto dokumenty potwierdzające jego zatrudnienie, m.in. w piekarni w N., pracę na własny rachunek z dnia [...] października 2001 r., zatrudnienie w gospodarstwie ogrodniczym G. D. oraz dokument potwierdzający fakt jego zarejestrowania w charakterze bezrobotnego. Wskazała ponadto na trudną sytuację rodzinną wynikającą z problemów adaptacyjnych dzieci po śmierci ich ojca. Prezes ZUS w odpowiedzi decyzją z dnia [...] kwietnia 2004 r. utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie i wskazał, że zmarły ojciec dzieci wprawdzie prowadził działalność gospodarczą jednakże z działalności tej nie były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne. Podał również, że przy ocenie szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych fakt zarejestrowania w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku nie jest brany pod uwagę. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie H. P. kwestionując decyzję Prezesa ZUS wskazała, że ocena materiału dowodowego w sprawie dokonana przez organ jest dowolna oraz, że Prezes ZUS nie ustosunkował się do przedstawionych przez nią nowych dowodów w sprawie. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty wskazane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje rozstrzygnięcie zapadłe w sprawie z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Podstawą materialnoprawną tej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162 poz. 1118 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty - nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługują wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Wskazać ponadto należy, że decyzja Prezesa ZUS wydawana w oparciu o art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest oparta na uznaniu. Uznanie to jednak, jak wielokrotnie podkreślał w swoim orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny, a obecnie również Wojewódzki Sąd Administracyjny nie może nosić znamion dowolności. Oparta na nim decyzja powinna zapaść w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu i nie przekraczać granic uznania, ani swobodnej oceny dowodów. Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczeń w trybie art. 83 ust. 1 w.w. ustawy jest związany rygorami procedury administracyjnej. Wynika to wyraźnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), chyba, że niniejsza ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych winien więc przestrzegać zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie poza sporem jest, że zachodzą przesłanki niemożności podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek ubiegających się o to świadczenie (małoletnie dzieci). Istota sprawy sprowadza się zatem do oceny, czy niespełnienie wymagań uprawniających do renty spowodowane było szczególnymi okolicznościami. Nie sposób zgodzić się z oceną organu w tej materii, sprowadzającą się do kategorycznego stwierdzenia braku tej przesłanki. Prezes ZUS odmawiając przyznania renty w drodze wyjątku dla S. i A. P. wskazał jedynie na zbyt krótki, w stosunku do wieku zmarłego ojca dzieci okres ubezpieczenia, wynoszący 6 lat 7 miesięcy i 6 dni oraz na przerwę w wykonywaniu zatrudnienia trwającą od [...] maja 1989 r. do [...] października 1995 r. Prezes ZUS pominął natomiast fakt, że M. P. w chwili śmierci był osobą ubezpieczoną, co potwierdzone zostało zarówno przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Z. na formularzu, dotyczącym przebieg pracy zawodowej zmarłego oraz zaświadczeniem (znajdującym się w aktach administracyjnych) o zatrudnieniu w [...] w G., w okresie od [...] listopada 1997 r. do dnia [...] listopada 1998 r., a więc do chwili śmierci. Była to istotna dla sprawy okoliczność. Nie można bowiem wykluczyć stwierdzenia, że gdyby nie nagła śmierć M. P. pozostawałby on nadal w zatrudnieniu i wypracował tym samym prawo do renty na zasadach ogólnych. Zauważyć należy, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia wprost świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego i powoływanie się na tę okoliczność przez organ nie może przesądzić o jego odmowie. Tak samo, nie ma co do zasady wpływu na jego przyznanie długość przerw w zatrudnieniu. Tak więc Prezes ZUS koncertując się jedynie na przerwie w zatrudnieniu i zbyt krótkim okresie składkowym i nieskładkowym M. P. błędnie ocenił stan faktyczny sprawy stwierdzając, iż w sprawie brak było szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie przez ojca dzieci warunków ustawowych do renty. Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały - w ocenie Sądu - istotny wpływ na wynik sprawy. Prezes ZUS odmawiając bowiem przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku S. i A. P. nie odniósł się w żaden sposób do nowych dowodów przedstawionych przez skarżącą we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. W konsekwencji powyższych stwierdzeń koniecznym jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego i ponowna ocena całości materiału dowodowego z uwzględnieniem pozostawania w zatrudnieniu zmarłego ojca dzieci do jego śmierci. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji. W oparciu o art. 152 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.