II SA/Wa 1434/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska (spr.), Sędziowie WSA Anna Mierzejewska, Eugeniusz Wasilewski, Protokolant Michał Sułkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 października 2007 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości M. B., po upływie okresu, na jaki Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyznał mu w drodze wyjątku rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji, wnioskiem z dnia 30 marca 2007 r. uzupełnionym następnie pismem z dnia 20 kwietnia 2007 r. ponownie zwrócił się o przyznanie wymienionego świadczenia. Podał, że od ośmiu lat, tj. od czasu wypadku, jest całkowicie niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji w związku z czym wymaga opieki innych osób. Uzasadniając wniosek wskazał, że żona pracuje ponad 180 km od miejsca zamieszkania, w związku z czym przez pięć dni w tygodniu wnioskodawca wymaga opieki innej osoby, co wiąże się z ponoszeniem kosztów z tego tytułu. Wskazał też na obciążenie kredytem mieszkaniowym i inne konieczne wydatki. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2007 r. nr [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Organ stwierdził, że nie ma możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku, gdyż wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny w wysokości 801,73 zł nie pozwala uznać, że wnioskodawca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawca oświadczył, że od trzech miesięcy nie uzyskuje renty, a dochód żony nie pozwala na pokrycie wszystkich wydatków, w tym również wydatków na zakup żywności i zabiegi rehabilitacyjne, którym nadal jest poddawany. Żona od poniedziałku do piątku dojeżdża do pracy do W. M. i ponosi m.in. koszty dojazdów. Wnioskodawca wymaga zatem dodatkowo opieki osoby trzeciej przez pięć dni w tygodniu i ponosi związany z tym wydatek. Ponownie wskazał na obowiązek spłaty kredytu mieszkaniowego i konieczność ciągłego zaciągania pożyczek u znajomych i rodziny bowiem dochód uzyskiwany przez żonę, po uwzględnieniu wymienionych wydatków, nie wystarcza na przeżycie. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku i decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ stwierdził, że wnioskodawca mieszka wspólnie z żoną, która otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 1.603,46 zł brutto. Wskazał, że brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka przyznania świadczenia, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z FUS. W celu ustalenia tego kryterium środki utrzymania należy oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, która od 1 marca 2006 r. wynosi 597,46 zł. Pogląd ten, jak podał organ, znalazł odzwierciedlenie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych. W przedmiotowej sprawie dochód przypadający na jednego członka rodziny wynosi 801,73 zł i znacznie przekracza kwotę brutto najniższych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Prezes ZUS podał, że przy ocenie sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie musi kierować się obiektywizmem. Najbardziej obiektywna zdaniem organu jest ocena sytuacji materialnej przez pryzmat osiąganych dochodów. Obiektywizmu oceny nie zapewniłoby natomiast posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Organ stwierdził też, że ustawodawca wskazuje na brak niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności, jak podano w uzasadnieniu decyzji, musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. W ocenie organu trudno w niniejszej sprawie stwierdzić, że dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na wymienioną decyzję Prezesa ZUS skarżący podał, że w S. żona pracy nie znalazła. Gdyby nie podjęła pracy w miejscowości W. M. oddalonej od S. o 180 km, rodzina nie miałaby żadnych środków utrzymania i musiałaby liczyć na pomoc ze strony Państwa. Wskazał, że dochód miesięczny netto to kwota 1.200 zł, opieka osoby trzeciej przez pięć dni w tygodniu wynosi 400 zł, dojazdy żony do pracy samochodem 6 razy w miesiącu kosztują 250 zł, mieszkanie wynajęte w miejscu pracy to koszt – 350 zł, a zatem łącznie około 1.000 zł. Skarżący wskazał, że jego tragiczna sytuacja przy uwzględnieniu wymienionych koniecznych wydatków uzasadnia przyznanie świadczenia. Na życie dla dwóch osób pozostaje bowiem 200 zł. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Dodatkowo wskazał, że dochód osoby całkowicie niezdolnej do pracy i samodzielnej egzystencji, stanowiący minimalne, niezbędne środki utrzymania, to najniższa emerytura i dodatek pielęgnacyjny, czyli 597 zł i 153 zł, tj. łącznie 750 zł brutto. Dochód na osobę w rodzinie skarżącego jest wyższy niż wymieniony, zatem nie ma podstaw do przyjęcia, że skarżący pozbawiony jest niezbędnych środków utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd, stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Analizując niniejszą sprawę pod tym kątem Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), zwanej dalej również ustawą o emeryturach i rentach, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Użyty przez ustawodawcę zwrot "może przyznać" jednoznacznie wskazuje, że decyzja w przedmiocie przyznania lub odmowy przyznania świadczenia pozostawiona została uznaniu organu administracji publicznej. W przypadku tego rodzaju decyzji administracyjnych, kontrola sądowa zmierza do ustalenia, czy na podstawie przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. W toku postępowania w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych musi przestrzegać m.in. zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej również kpa), w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 kpa. W niniejszej sprawie nie został w sposób wyczerpujący zebrany cały materiał dowodowy, a ocena spełnienia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania nie została dokonana przez organ z uwzględnieniem wszystkich okoliczności niniejszej sprawy. Sąd podziela pogląd organu, że dokonując oceny sytuacji materialnej strony konieczne jest uwzględnienie ponoszonych wydatków. Pomimo tego twierdzenia organ nie dokonał jednak oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy z uwzględnieniem tych wydatków. Prezes ZUS nie ustalił i rozważył bowiem, jaka kwota miesięcznie przeznaczana jest na samo tylko zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych skarżącego, który jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, wymagającą stałej opieki, nadal poddawaną zabiegom rehabilitacyjnym. Organ nie wziął pod uwagę, że znaczna część wynagrodzenia żony skarżącego, zatrudnionej w miejscowości oddalonej o 180 km od miejsca zamieszkania, wydatkowana jest głównie na zapewnienie opieki mężowi podczas jej nieobecności. Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd NSA wyrażony w wyroku z dnia 7 sierpnia 2000 r. sygn. akt II SA 815/00 (Lex nr 55028), przytoczony również przez organ, zgodnie z którym ocena niezbędności środków musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokajaniu minimum egzystencji. Sąd stwierdza jednakże, że oceny takiej Prezes ZUS nie dokonał. Wskazując w zaskarżonej decyzji, iż trudno uznać, że dochód 801,73 zł brutto przypadający na osobę w rodzinie, nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych organ w istocie przyrównał jedynie wymienioną kwotę do kwoty najniższej emerytury. Tymczasem należało wziąć pod uwagę, że skarżący jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, poruszającą się na wózku inwalidzkim i wymagająca pomocy innych osób przy zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych, co w sposób oczywisty wskazuje na konieczność ponoszenia stałych wydatków na opiekę nad skarżącym w czasie, gdy jego żona pracuje poza miejscem zamieszkania. Oceny niezbędności środków utrzymania z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji nie można dokonywać w niniejszej sprawie z pominięciem wydatków na zapewnienie skarżącemu opieki osoby trzeciej oraz na jego leczenie i rehabilitację. Skarżący wskazywał w toku postępowania na stałe wydatki na pomoc sprawowaną przez osobę trzecią oraz konieczność leczenia i rehabilitacji, co wymagało wyjaśnienia przez organ oraz odniesienia się do tych okoliczności w uzasadnieniu decyzji. Wydanie rozstrzygnięcia na podstawie niepełnego materiału dowodowego, bez rozważenia wszystkich okoliczności sprawy i w konsekwencji nieodniesienie się do nich w uzasadnieniu decyzji stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa. Rozpoznając sprawę ponownie, po zgromadzeniu pełnego materiału dowodowego, organ ustali – z uwzględnieniem powyższych rozważań – czy środki pozostające po odliczeniu wydatków przeznaczonych na zapewnienie skarżącemu egzystencji, stanowią niezbędne środki utrzymania dwuosobowej rodziny. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w całości Sąd orzekł, na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.