II SA/Wa 1436/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, Sędziowie WSA Ewa Kwiecińska (spr.), WSA Adam Lipiński, Protokolant Małgorzata Płodzicka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2007 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. E. S., po upływie okresu, na jaki Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyznał jej w drodze wyjątku rentę rodzinną po zmarłym mężu, wnioskiem z dnia 5 marca 2007 r. ponownie zwróciła się o przyznanie wymienionego świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Wyjaśnił, że przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku możliwe jest jedynie wówczas, gdy łącznie spełnione zostały wszystkie przesłanki wymienione w art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Organ stwierdził, że w przypadku wnioskodawczyni nie zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Podał, że strona zamieszkuje wspólnie z synami, którzy posiadają środki utrzymania, a dochód na osobę w rodzinie wynosi 1.035,33. Kwota ta znacznie przekracza kwotę najniższego świadczenia rentowego i nie pozwala uznać, że wnioskodawczyni nie posiada niezbędnych środków utrzymania. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy E. S. wskazała na zły stan swojego zdrowia oraz konieczność leczenia. Podkreśliła, że synowie chcą założyć swoje rodziny. Z wniosku wynika, że wnioskodawczyni dotychczas utrzymywała się z renty rodzinnej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję wskazując, że po ponownym rozpatrzeniu sprawy nadal nie stwierdzono istnienia jednej z czterech przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Podał, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że dochód na osobę w rodzinie wynosi 1.035,33 zł brutto i przekracza kwotę najniższego świadczenia emerytalnego. Powyższe uniemożliwia przyjęcie, że strona nie ma niezbędnych środków utrzymania, co jest wystarczającą podstawą odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Podkreślił, że środki, którymi wnioskodawczyni wraz z synami dysponuje pozwalają na pokrycie niezbędnych wydatków, co nie wyklucza, że sytuacja bytowa i materialna może być trudna. Powołana decyzja stała się przedmiotem skargi E.S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wskazała w niej, że nie ma niezbędnych środków utrzymania, a stwierdzenie organu, z którego wynika, że dochody synów stanowią jej środki utrzymania, jest bulwersujące. Mogą oni bowiem pomóc jej czasami, ale nie dostarczają środków utrzymania. Ponownie wskazała na zły stan swojego zdrowia, konieczność leczenia i ponoszenia wydatków z tym związanych. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, przywołując argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Podkreślił, że skarżąca w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym podała, że pozostaje na utrzymaniu synów, którzy pracują i zarabiają. Dochód przekraczający wysokość nie tylko najniższej emerytury, ale i płacy minimalnej nie daje podstaw do stwierdzenia, że skarżąca pozbawiona jest niezbędnych środków utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd, stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Analizując niniejszą sprawę pod tym kątem Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Choć przyznanie tego świadczenia ustawodawca pozostawił uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza to, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia. Stosownie bowiem do art. 124 ustawy o emeryturach i rentach FUS, w postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej również kpa. W toku postępowania w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych musi zatem przestrzegać m.in. zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia powołanych przepisów prawa procesowego. Organ nie podjął bowiem niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Od ustalenia zaś niebudzącego wątpliwości stanu faktycznego zależy prawidłowość podjętego rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS przyjął, że skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z dwoma dorosłymi, zarabiającymi synami i na tej podstawie ustalił, że dochód na osobę w rodzinie wynosi 1.035,33 zł brutto. Tymczasem, w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej z dnia 5 marca 2007 r. skarżąca wyraźnie i jednoznacznie wskazała, że wprawdzie mieszka razem z synami, ale nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa domowego. Jedynym jej dochodem jest renta rodzinna. Oświadczenie skarżącej organ całkowicie pominął, przyjmując że wspólne zamieszkiwanie jest równoznaczne z pozostawaniem we wspólnym gospodarstwie domowym. Wobec tak jednoznacznego oświadczenia skarżącej z dnia 5 marca 2007 r., niedopuszczalne było – bez wyjaśnienia tej kwestii – przyjęcie przez organ za podstawę rozstrzygnięcia i uznanie za udowodnione faktu pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym. Ustalenie posiadania przez skarżącą niezbędnych środków utrzymania ma w niniejszej sprawie zasadnicze znaczenie dla ustalenia prawa do świadczenia. Obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego ciąży na każdym organie prowadzącym postępowanie administracyjne (por. wyrok NSA z dnia 26 października 1984 r. II S.A. 1205/84 ONSA 1984 Nr 2 poz. 98). Prezes ZUS nie zbadał wyczerpująco wszystkich okoliczności faktycznych niniejszej sprawy i w konsekwencji nie dopełnił obowiązku zgromadzenia pełnego materiału dowodowego, pozwalającego na obiektywną i wnikliwą jego ocenę. Nie ustalił, czy skarżąca istotnie prowadzi z synami wspólne gospodarstwo domowe, przyjmując tę okoliczność za udowodnioną wbrew oświadczeniu skarżącej. W ocenie Sądu, fakt wspólnego zamieszkiwania przez matkę z dorosłymi synami w jednym lokalu nie przesądza o prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego. Pogląd taki wyraził również Sąd Najwyższy – Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w wyroku z dnia 2 lutego 1996 r. sygn. akt II URN 56/95 (LexPolonica nr 308624), wskazując, że "ocena, czy osoba pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym zależy od okoliczności konkretnego przypadku, przy czym sam fakt wspólnego zamieszkiwania nie może tu mieć decydującego znaczenia (...). Cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego może być udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, (...)." Zatem, sam fakt, że dorośli i pracujący synowie zamieszkują z matką nie może być automatycznie uznany za pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym. W konsekwencji nie można uznać, że organ prawidłowo zastosował art. 83 ustawy o emeryturach i rentach przyjmując, że niezbędne środki utrzymania wnioskodawczyni stanowi 1/3 dochodu uzyskiwanego przez synów. Tylko bowiem fakt niewątpliwego pozostawania skarżącej we wspólnym gospodarstwie domowym z synami uprawniałby organ do takiego ustalenia istnienia niezbędnych środków utrzymania. Ponownie rozpoznając sprawę organ weźmie pod uwagę oświadczenie skarżącej z dnia 5 marca 2007 r. oraz ustali, w toku postępowania przeprowadzonego w trybie kpa, czy okoliczności tego konkretnego przypadku pozwalają stwierdzić, że wnioskodawczyni pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z synami. Dopiero po dokonaniu tych ustaleń organ oceni, czy spełniona została przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. W związku z naruszeniem przez organ art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego w zw. z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w punkcie 1 sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w całości Sąd orzekł, na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.