II SA/Wa 1480/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska (spr.), Sędziowie NSA Małgorzata Borowiec, WSA Ewa Grochowska - Jung, Protokolant Monika Niewińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lipca 2005 r. sprawy ze skargi M. R. przedstawicielki ustawowej małoletniego B.R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2004 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r. Nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku M. R. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku postanowił na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymać w mocy decyzję podjętą w dniu [...] stycznia 2004 r. odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu stwierdzono, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm./ jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełni łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono istnienia jednej z czterech przesłanek umożliwiających uwzględnienie wniosku. Wyjaśniono, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Z akt sprawy nie wynikają jednak szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. A. R. do [...] lipca 2003 r. /daty zgonu/ udokumentował okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne w ilości 16 lat 4 miesięcy i 10 dni. Nie można uznać za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła nabycie prawa do renty faktu, że zmarły w okresie od [...] lipca 1997 r. do [...] stycznia 2001 r. tj. przez okres 3 lat i 6 miesięcy nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. We wskazanym okresie był osobą zdolną do pracy, zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia. Wskazano, że powołany przepis art. 83 nie daje podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku w oderwaniu od przepracowania przez osobę zainteresowaną dostatecznie długiego okresu pracy, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na ogólnych zasadach, ponieważ renta w drodze wyjątku jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego, powiązanym z odprowadzaniem składek na to ubezpieczenie. Natomiast udokumentowany okres ubezpieczenia wynoszący 16 lat 4 miesiące i 10 dni jest nieadekwatny do wieku zmarłego, który w chwili śmierci miał 48 lat. Podnoszone przez wnioskodawczynię trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb nawet, gdy potrzeby te są uzasadnione. W skardze na powyższą ostateczną decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych M.R. wniosła o jej uchylenie. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwą jego wykładnię oraz naruszenie zasad postępowania wyrażonych w art. 7 i art. 9 Kodeksu postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu skargi podniosła, że Prezes ZUS dokonał niewłaściwej wykładni przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm./. Zdaniem skarżącej, przepis ten nie dotyczy osoby, po której zainteresowany domaga się renty rodzinnej, a dotyczy samej osoby zainteresowanego. Skoro osobą ubiegająca się o świadczenie w drodze wyjątku jest małoletni syn zmarłego, to powinno się badać czy przesłanki określone w art. 83 zachodzą w stosunku do niego, a nie do osoby zmarłego. Syn jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym. Ze względu na wiek (małoletni) nie może podjąć zatrudnienia, nie posiada środków niezbędnych do utrzymania. Wskutek przedwczesnej śmierci ojca spowodowanej przewlekłą chorobą nowotworową, co należy uznać za szczególną okoliczność, nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia - renty rodzinnej w trybie ustawowym. Gdyby nie nagły zgon spowodowany chorobą nowotworową, to z pewnością ojciec małoletniego zdołałby wypracować odpowiednią ilość okresów składkowych. Skarżąca podniosła też, że Prezes ZUS nie dość wnikliwie zbadał okoliczności sprawy i nie skorzystał także z możliwości zgromadzenia przez siebie i rozpatrzenia materiału dowodowego, opierając się jedynie na materiale zgromadzonym przez jednostkę ZUS. Przez to zostały naruszone zasady postępowania administracyjnego wyrażone w art. 7 i art. 9 kpa. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odpowiadając na zarzuty skargi wyjaśnił, że błędne jest stanowisko skarżącej, by przesłankę szczególnych okoliczności odnosić do wnioskodawcy, nie zaś do osoby zmarłej. Spowodowałoby to w konsekwencji, że renta rodzinna w drodze wyjątku przyznawana byłaby każdemu, kto nie spełnia warunków do renty ustawowej, ponieważ pozostali po ubezpieczonym członkowie rodziny na ogół nie ponoszą odpowiedzialności za to, że ubezpieczony nie wypracował uprawnień do renty ustawowej. Odnoszenie okoliczności szczególnej do osoby zmarłej nie budzi wątpliwości i jest ugruntowane w praktyce ZUS, jak i orzecznictwie sądów administracyjnych. Sama trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz. U. Nr 153, poz. 1269/. Oznacza to, że jeżeli zaskarżona decyzja prawa nie narusza, sąd obowiązany jest skargę oddalić. Należy jednak zaznaczyć, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną - art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać (...)" je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza bynajmniej, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak chociażby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie ww. przepis ustawy nie mógł być zastosowany, albowiem nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności. Nie jest trafny pogląd wyrażony przez skarżącą, że wszystkie przesłanki wymienione w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach odnoszą się do osoby ubiegającej się o świadczenie w drodze wyjątku, w tym również brak spełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej, a nie ubiegającej się o to świadczenie. Pogląd taki wyrażony został przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 3191/00 - Lex nr 537884, w którym to uznał, że za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabycie świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach - na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach - należy uznać wyłącznie zdarzenie, bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku spowodowana była tym, że zmarły ojciec dziecka udokumentował w dziesięcioleciu przed zgonem jedynie 1 rok i 8 miesięcy okresów ubezpieczenia. W okresie od [...] lipca 1997 r. do [...] stycznia 2001 r. nie wykonywał zatrudnienia. Całkowita niezdolność do pracy orzeczona została od [...] marca 2003 r., a zatem przed tą data nie istniały przeciwwskazania do kontynuowania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać nawet pośrednio, że zmarły ojciec B.R. nie podejmował zatrudnienia z innych powodów zasługujących na uznanie ich za szczególne i uniemożliwiające wypracowanie świadczeń emerytalno - rentowych na ogólnych zasadach. W ocenie Sądu, przy podejmowaniu zaskarżonych decyzji nie doszło do naruszenia przez Prezesa ZUS przepisów postępowania administracyjnego i prawa materialnego art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Okoliczność, że Prezes ZUS opierał się na materiale zgromadzonym przez jednostkę ZUS nie oznacza, że naruszył zasady wyrażone w art. 7 i 9 kpa. Obowiązkiem organu było przestrzeganie zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a zatem podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy. Skarżąca formułując zarzut naruszenia art. 7 i 9 kpa nie wskazała, na czym naruszenie to miało polegać, ewentualnie jakie czynności nie zostały przez organ podjęte bądź niewyjaśnione. Reasumując w opisanych wyżej okolicznościach faktycznych, analizowanych na tle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, zaskarżonej decyzji podjętej w ramach administracyjnego uznania, nie można zarzucić dowolności. Rozpoznanie wniosku skarżącej nastąpiło na podstawie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy i wymagało wykazania spełnienia wszystkich przesłanek określonych w tym przepisie. Skoro skarżąca nie spełnia jednego warunku wymienionego w tym przepisie, to decyzja odmawiająca przyznania jej prawa do tego świadczenia nie narusza prawa. Z przytoczonych powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./ orzekł jak w sentencji wyroku.