II SA/Wa 1490/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędziowie WSA Bronisław Szydło, Iwona Dąbrowska (spr.), Protokolant Beata Gibzińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lutego 2008 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2007 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku M. K., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżąca na przestrzeni 29 lat życia posiada udowodnione 1 rok 8 miesięcy i 9 dni okresu składkowego i nieskładkowego. Ponadto organ podniósł, że tytuł magistra uzyskała M. K. w dniu 13 lipca 2003 r., a zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe podjęła w dniu 12 lipca 2004 r. W tej przerwie nie była wobec M. K. orzeczona całkowita niezdolność do pracy, wykluczająca podjęcie zatrudnienia lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 czerwca 2007 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, M. K. nie zgodziła się ze stanowiskiem organu administracji i uznała powyższą decyzję za krzywdzącą. Stwierdziła, że ustalenia faktyczne są błędne, bowiem jeszcze studiując, w miarę możliwości starała się pracować. Były to jednak umowy na zlecenie, krótkotrwałe, których aktualnie nie jest w stanie wykazać. Zaraz po zakończeniu studiów zarejestrowała się w charakterze bezrobotnej, poszukując pracy. W okresie od zakończenia studiów do dnia 13 lipca 2003 r. kilkakrotnie podejmowała pracę na zlecenie, w tym jako pracownik biurowy, spedytor, bez opłacania składek ZUS. Brak pracy i umowy o pracę nie był spowodowany samodzielną decyzją, lecz sytuacją ówcześnie panującą na rynku pracy. M. K. podała, że stosunek pracy został z nią rozwiązany z dniem 31 grudnia 2004 r. Od tego czasu przebywała na zwolnieniu lekarskim, a potem na świadczeniu rehabilitacyjnym, łącznie do dnia 8 maja 2006 r. Od czerwca 2004 r. do kwietnia 2007 r. była 13 razy hospitalizowana. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. K. powołała się również na orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczące uznania bezrobocia za szczególną okoliczność. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2007 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] maja 2007 r. i wskazał oprócz argumentów tam zawartych, że udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 1 rok i 9 miesięcy jest nieadekwatny do wymaganych 4 lat ubezpieczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, M. K., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji – poza zarzutami oraz argumentacją przedstawioną już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy – podała, że po ukończeniu studiów aktywnie ubiegała się o pracę, aplikację złożyła prawie we wszystkich [...] szkołach podstawowych i przedszkolach. Poskładała również stosowne oferty w Kuratorium i Wydziale Oświaty Urzędu Miejskiego w B. Wskazała, że bardzo jej zależało na znalezieniu pracy, zwłaszcza w sytuacji, że była sierotą. Ciągle chorowała, nie znając przyczyny. W czerwcu 2004 r. została postawiona ostateczna diagnoza – stwardnienie rozsiane. W okresie, kiedy była uznana za osobę częściowo niezdolną do pracy tj. od 9 czerwca 2004 r. do maja 2006 r. podjęła pracę w Publicznym Gimnazjum nr [...] w B., jako sekretarz. Ze względu na postępującą chorobę, umowa o pracę została rozwiązana ze skutkiem na dzień 31 grudnia 2004 r. Po zakończeniu umowy o pracę przebywała na zwolnieniu lekarskim, a następnie na świadczeniu rehabilitacyjnym trwającym do dnia 8 maja 2006 r. W odpowiedzi na skargę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne stwierdził, że krótki staż ubezpieczeniowy skarżącej jest nieadekwatny do jej wieku i nie został usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty i pozostawia przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. Z cytowanego już wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o świadczenie, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z treścią art. 124 cytowanej już wyżej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Odnosząc się tymczasem do rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że skarżąca posiada stosunkowo krótki do wieku, udowodniony łączny okres składkowy i nieskładkowy, a przecież omawiany przepis art. 83 ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i wobec tego, okoliczność ta nie ma przesądzającego charakteru w sprawie. Kwestią zasadniczą są natomiast powody niespełnienia przez M. K. wymagań, uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena, czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności. Trafne jest stanowisko organu, że sytuacja na rynku pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy, co wielokrotnie podkreślał w swoich orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny. Jednakże nie można tej zasady generalizować, lecz należy każdorazowo zbadać przyczyny braku zatrudnienia. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca, będąca w wieku 29 lat na wymagane 4 lata ubezpieczenia, legitymuje się udowodnionym okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 1 rok i 9 miesięcy. Ponadto orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] września 2006 r. uznana została za osobę całkowicie niezdolną do pracy od maja 2006 r., zaś za osobę częściowo niezdolną do pracy uznana została od czerwca 2004 r. Ponadto z analizy przebiegu zatrudnienia skarżącej wynika, że już w 1998 r. chorowała. Istotne dla sprawy jest również to, że z karty informacyjnej Akademii Medycznej [...] w B. z dnia 13 lutego 2007 r. wynika, że stwardnienie rozsiane zostało zdiagnozowane u skarżącej już w 2003 r. Wskazać należy, że oczywiście dokument ten nie jest wiążący dla Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozpoznającego sprawę prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Nie może jednak pozostać to bez wpływu na rozpatrywanie czy w sprawie zaszły szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Fakty te świadczą niewątpliwie o tym, że skarżąca praktycznie od 1998 r., z nasileniem od 2003 r. do momentu orzeczenia wobec niej całkowitej niezdolności do pracy w 2006 r. była osobą chorą. Okoliczności związane z długotrwałą chorobą skarżącej, jej młody wiek świadczą niewątpliwie, że nie z własnej winy nie mogła ona podjąć zatrudnienia, a tym samym, że istniały uzasadnione okoliczności, które uniemożliwiły jej wypracowanie wymaganego okresu zatrudnienia. Podkreślić należy, że z przedstawionego Sądowi zestawienia okresów pracy wyraźnie wynika, że były one przedzielone częstym korzystaniem przez skarżącą z zasiłku chorobowego. Jednakże zdarzenia te nie zostały zweryfikowane przez organ pod kątem szczególnych okoliczności, powołanych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, czyli braku wystarczającego okresu ubezpieczeniowego. Tymczasem choroba, zwłaszcza długotrwała, ma bezpośredni wpływ na możliwość wypracowania właściwego stażu zatrudnienia koniecznego do uzyskania prawa do renty. Dokładnego przeanalizowania pod kątem wystąpienia szczególnych okoliczności, warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wymaga również stan zdrowia skarżącej w okresie przed orzeczeniem o niezdolności do pracy. Jakkolwiek początek całkowitej niezdolności do pracy został określony na dzień 9 czerwca 2006 r. a częściowej niezdolności na 9 czerwca 2004 r., to nie można pominąć wcześniejszego leczenia skarżącej, łącznie z wieloma pobytami w szpitalu i całą historią leczenia. Sama skarżąca stwierdziła, że leczyła się od dawna, lecz diagnozę postawiono dopiero w 2003 r. Zły stan zdrowia oraz długotrwała choroba nie muszą skutkować zupełnym wyeliminowaniem z życia zawodowego, niemniej jednak powinny być sprawdzone pod kątem ewentualnego zmniejszenia stażu pracy i utrudnienia w wypracowaniu odpowiedniego okresu ubezpieczeniowego. Tymczasem w zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się w ogóle do powyższych kwestii, a zdaniem Sądu były to okoliczności, które można by uznać za szczególne. Odnosząc się zaś do zarzutów organu, dotyczących podejmowania przez skarżącą zatrudnienia bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne to nie można odmówić racji twierdzeniom skarżącej, że w jej sytuacji rodzinnej – sierota od 1999 r. – podejmowanie jakiejkolwiek pracy, nawet bez opłacania składek było koniecznością, a nie wyborem. Umożliwiało to jej bowiem ukończenie studiów. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu, organ powinien ponownie dokonać oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego pod kątem wystąpienia w sprawie przesłanki szczególnych okoliczności, uzasadniającej przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując wskazać należy, że Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały – w ocenie Sądu – istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji powyższych stwierdzeń, koniecznym jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego i ponowna ocena całości materiału dowodowego. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec, jak w sentencji wyroku. W oparciu o artykuł 152 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.