II SA/Wa 1494/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędziowie WSA Joanna Kube (sprawozdawca), Stanisław Marek Pietras, Protokolant spec. Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi A.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2012 r. znak sprawy: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku G.K. przedstawiciela ustawowego małoletniej wnuczki A.K. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] marca 2012 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.) - powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powyższym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy - członkowi rodziny osoby zmarłej. Za szczególną okoliczność uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W toku postępowania ustalono, że M.K. - zmarły ojciec dziecka na 45 lata życia miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 11 lat, 11 miesięcy i 15 dni. Orzeczeniem z dnia [...] grudnia 2011 r. lekarz orzecznik ZUS ustalił, że był on trwale częściowo niezdolny do pracy od dnia [...] kwietnia 2005 r. do dnia [...] sierpnia 2010 r. oraz trwale całkowicie niezdolny do pracy od dnia [...] sierpnia 2010 r. W dziesięcioleciu przypadającym przed powstaniem niezdolności do pracy (od dnia [...] kwietnia 1995 r. do dnia [...] kwietnia 2005 r.) zamiast pięciu lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 3 lata, 1 miesiąc i 13 dni. Ponadto w okresach od dnia [...] marca 1983 r. do dnia [...] września 1984 r., od dnia [...] kwietnia 1986 r. do dnia [...] lutego 1987 r., od dnia [...] marca 1990 r. do dnia [...] lutego 1991 r., od dnia [...] stycznia 1995 r. do dnia [...] sierpnia 1996 r. i od dnia [...] października 1999 r. do dnia [...] sierpnia 2010 r. ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W ocenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu przez zmarłego ojca dziecka uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w tym okresie nie była wobec niego stwierdzona całkowita niezdolność do pracy. Orzeczona w okresie od dnia [...] kwietnia 2005 r. do dnia [...] sierpnia 2010 r. częściowa niezdolność do pracy nie wykluczała możliwości podjęcia zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto organ uznał, że nie została spełniona przesłanka dotycząca braku niezbędnych środków utrzymania. G.K. ustanowiono rodziną zastępczą dla małoletniej A.K., która otrzymuje pomoc pieniężną z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C. na częściowe pokrycie kosztów utrzymania wnuczki w kwocie około [...] zł miesięcznie. Podkreślono (powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4289/01), że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku uzależnione jest od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Miesięczna pomoc z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w powyższej kwocie może nie zaspakajać wszystkich potrzeb życiowych, jednak trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie reprezentowana przez babcię G.K. – A.K., która uzyskała pełnoletność w dniu [...] lipca 2012 r. Skarżąca zakwestionowała zaskarżoną decyzję, uznając ją za krzywdzącą. Wskazała, że zmarły ojciec chorował na [...], co uniemożliwiało mu podjęcie pracy i tym samym wypracowanie odpowiedniego okresu składowego wymaganego ustawą o emeryturach i rentach z FUS. W ocenie wnoszącej skargę, organ błędnie dokonał oceny jej sytuacji materialnej, uznając, że pobieranie świadczenia z pomocy społecznej stanowi przesłankę do odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Podkreśliła, że jest osobą niepełnosprawną od 2004 r. i w związku z osiągnięciem pełnoletności zostanie skierowana na Komisję do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności. Zwróciła uwagę, że będzie kontynuować naukę, a zatem będą jej potrzebne środki do utrzymania i nauki. Jej babcia, u której do dnia [...] sierpnia 2012 r. pozostawała w rodzinie zastępczej, opłaca kredyt w wysokości [...] zł, a więc ma niewielkie środki finansowe, a ponadto jest osobą starszą, schorowaną i niepełnosprawną. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do skargi, stwierdził, że w toku postępowania nie wykazano by ojciec A.K. był całkowicie niezdolny do pracy przed dniem zgonu. Zwrócono uwagę, że jego częściową niezdolność do pracy orzeczono w 2005 r., podczas gdy już od lat 80-tych przerywał zatrudnienie z nieuzasadnionych przyczyn. Brak jest także dowodów, że w okresie przerw w ubezpieczeniu był zainteresowany poszukiwaniem i podjęciem pracy. Organ podkreślił, że dochód na osobę w rodzinie G.K. (z tytułu jej własnego świadczenia oraz pomocy finansowej z tytułu wychowywania wnuczki) przekracza wysokość najniższej emerytury i renty z FUS. Ponadto podniesiono, że od dnia [...] lipca 2012 r. A.K. jest osobą pełnoletnią i nie może być uważana za osobę niezdolną do pracy, bowiem kontynuowanie nauki nie czyni jej niezdolną do pracy. W tej sytuacji nie może ubiegać się o świadczenie, które może być wyłącznie przyznane osobom całkowicie niezdolnym do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 tej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje rozstrzygnięcie wydane w sprawie z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie może być więc sama trudna sytuacja materialna wnioskodawcy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli, okoliczności nie spełnił wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony (w tym przypadku zmarły ojciec skarżącej), którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności. Z brzmienia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności, wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Analizując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który wnikliwie rozpatrzył sprawę i jej rozstrzygnięcie uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. W ocenie Sądu, w oparciu o zebrany materiał dowodowy, organ prawidłowo przyjął, że w sprawie nie występują szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak aktywności zawodowej ojca A.K. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00 - LEX nr 537884). Zmarły w wieku 45 lat życia ojciec wówczas małoletniej skarżącej posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 11 lat, 11 miesięcy i 15 dni, z czego na ostatnie dziesięciolecie, przed powstaniem niezdolności do pracy, tj. od dnia [...] kwietnia 1995 r. do dnia [...] kwietnia 2005 r., zamiast wymaganych pięciu lat, udokumentował 3 lata, 1 miesiąc i 13 dni. Ponadto w okresach przypadających na aktywność zawodową ubezpieczonego występowały liczne przerwy w ubezpieczeniu, tj. od dnia [...] marca 1983 r. do dnia [...] września 1984 r., od dnia [...] kwietnia 1986 r. do dnia [...] lutego 1987 r., od dnia [...] marca 1990 r. do dnia [...] lutego 1991 r., od dnia [...] stycznia 1995 r. do dnia [...] sierpnia 1996 r. oraz od dnia [...] października 1999 r. do dnia [...] sierpnia 2010 r. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05 (dostępne w bazie orzeczeń na stronie: www.nsa.gov.pl) wyraził pogląd, że przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Argumentacja skarżącej zaprezentowana w skardze, jak również podnoszona przez jej przedstawiciela ustawowego G.K. w postępowaniu administracyjnym sprowadzała się do twierdzenia, że we wskazanym wyżej okresie przerwy w ubezpieczeniu zmarłego powstały z uwagi na stan zdrowia, tj. [...]. Należy podkreślić, że stwierdzona przez lekarza orzecznika ZUS orzeczeniem z dnia [...] grudnia 2011 r. częściowa niezdolność do pracy w okresie od dnia [...] kwietnia 2005 r. do dnia [...] sierpnia 2010 r. nie wykluczała możliwości podjęcia przez ojca A.K. zatrudnienia, a jedynie ją ograniczała. Natomiast datę powstania całkowitej niezdolności do pracy ustalono na dzień [...] sierpnia 2010 r., czyli na dzień śmierci. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać chociażby pośrednio, że zmarły nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. Należy mieć na uwadze, że długotrwały okres pozostawania ojca dziecka poza ubezpieczeniem, bez udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w czasie poprzedzającym jego zgon, wyłącza przesłankę art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, tj. przesłankę szczególnych okoliczności, od której zależało przyznanie świadczenia dla dziecka w drodze wyjątku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r., sygn. akt I OSK 2/2006 - dostępne w bazie orzeczeń na stronie: www.nsa.gov.pl). W rozpatrywanej sprawie należy zwrócić także uwagę, że nie zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje skarżącą, z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku. Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji materialnej skarżącej, bowiem środki, którymi w świetle przedstawionych wydatków dysponuje mogą nie wystarczać na zaspokojenie wszystkich potrzeb. Jednak przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych środków utrzymania. Tymczasem G.K. jako przedstawiciel ustawowy A.K., w dniu wydania zaskarżonej decyzji, posiadała zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe oraz pobierała emeryturę w wysokości [...] zł. Ponadto uzyskiwała pomoc pieniężną z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C. na częściowe pokrycie kosztów utrzymania wnuczki w kwocie [...] zł miesięcznie. Choć powyższa pomoc pieniężna może zostać uznana za środki niewystarczające na zaspokojenie wszystkich potrzeb skarżącej, jednakże nie pozwala stwierdzić, że strona nie ma niezbędnych środków utrzymania. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4189/2001 (LEX nr 83733), zgodnie z którym niezbędnych środków utrzymania nie można utożsamiać z wystarczającymi środkami utrzymania. Należy podkreślić, że w celu ustalenia kryterium braku niezbędnych środków utrzymania - wobec niezdefiniowania tej przesłanki w ustawie o emeryturach i rentach z FUS - należy posiadane przez skarżącą środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury brutto, która od dnia 1 marca 2012 r. wynosi 799,18 zł (ustawa z dnia 13 stycznia 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw - Dz. U. z 2012 r., poz. 118) albowiem ten pogląd został już w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany. Ponadto należy zwrócić uwagę, że już po wydaniu zaskarżonej decyzji przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych A.K. uzyskała pełnoletność, a zatem obecnie w świetle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może być uznana za osobę, która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Skarżąca nie ma bowiem orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Przez pojęcie wieku, jako przeszkodzie w podjęciu pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, uprawniającym w konsekwencji do świadczenia (tu renty rodzinnej) w drodze wyjątku, należy natomiast rozumieć wiek, w którym osoba ubiegająca się o to świadczenie nie może jeszcze podjąć zatrudnienia z uwagi na niepełnoletność (wiek poniżej 18 lat życia), a nie ogólną granicę wieku uczących się lub studiujących, w tym uprawniającą do renty rodzinnej na zasadach ustawowych. Okres pobierania nauki powyżej 18 roku życia nie skutkuje zatem w kontekście unormowania tego przepisu uprawnieniami dziecka do świadczenia w drodze wyjątku po ubezpieczonym rodzicu. Kryterium pobierania nauki w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie występuje, zatem kontynuowanie nauki nie jest w rozumieniu tego przepisu okolicznością uniemożliwiającą podjęcie pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Reasumując, należy stwierdzić, że organ, nie przekraczając granic uznania administracyjnego, prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.