II SA/Wa 1496/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska (spraw.) Sędzia WSA Ewa Kwiecińska Asesor WSA Jarosław Trelka Protokolant Anna Siwonia po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 kwietnia 2006 r. sprawy ze skargi W. B. przedstawicielki ustawowej małoletniej K. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [..] czerwca 2005 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku I. uchyla zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] kwietnia 2005 r. w części dotyczącej K. S. II. odrzuca skargę w pozostałym zakresie III. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w uchylonej części. W. B. wnioskiem z dnia 17 stycznia 2005 r. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie jej małoletnim dzieciom K.S. i D.S. świadczenia w drodze wyjątku, po zmarłym ojcu A.S.. We wniosku podała m.in., że choroba [...] ojca dzieci, na którą zachorował pod koniec lat 90-tych, nie pozwalała mu na normalne funkcjonowanie i pracę. Wskazała również, że od dnia [...]października 2000 r. do dnia [...] sierpnia 2003 r. A. S. pobierał zasiłek stały w związku z orzeczeniem Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L.. Po tym okresie starał się o rentę inwalidzką, jednakże skarżącej nie jest wiadome, czy świadczenie to zostało mu przyznane. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2005 r. nr [...]odmówił przyznania świadczenia. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Wskazał, że zmarły ojciec dzieci na przestrzeni 50 lat życia miał udowodniony okres ubezpieczenia wynoszący jedynie 8 lat, 11 miesięcy i 13 dni. W ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem na wymagane 5 lat przypadają jedynie 2 lata, 2 miesiące i 24 dni. Pracę wykonywał niesystematycznie w krótkich okresach, z przerwami w latach 1985-1986, 1990-1991, 1993-1994 oraz 1999-2000. Ponadto, od dnia 1 marca 2001 r. do dnia śmierci, tj. przez 3 lata i 7 miesięcy nie został udokumentowany żaden okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Nie zostały również wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia ustawowego, gdyż w wymienionych przerwach zmarły ojciec dzieci nie miał orzeczonej przez lekarza orzecznika ZUS całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca podała, że zmarły ojciec dzieci w okresie od dnia [..] sierpnia 1983 r. do dnia [...] maja 1985 r. pracował w Firmie W. z tego tytułu były odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne. Skarżąca wskazała jednocześnie, że w jej ocenie, przy przyznawaniu świadczenia, jako główna przesłanka powinna być brana pod uwagę sytuacja materialna. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2005 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję. Wskazał, że ostatnio udokumentowany okres zatrudnienia przypada na [...] lutego 2001 r. i od tej daty do dnia zgonu [...] października 2004 r., a więc przez 3 lata i 7 miesięcy nie został udokumentowany żaden okres, za który byłyby opłacone składki na ubezpieczenie społeczne. W okresie tym zmarły ojciec dzieci był zdolny do pracy. Nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby, zatem nie istniały obiektywne, niezależne od jego woli okoliczności uniemożliwiające kontynuowanie ubezpieczenia. Organ wskazał też, że okres pracy w Firmie W. został zaliczony do okresu ubezpieczenia już w pierwszej decyzji wydanej w tej sprawie przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń w dniu [...] kwietnia 2005 r. Natomiast warunki materialne nie stanowią wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja z dnia [...] czerwca 2005 r. stała się przedmiotem skargi W. B. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej i utrzymanej nią w mocy decyzji z dnia [...] kwietnia 2005 r. Podała, że [...] sierpnia 2002 r. Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności zaliczył zmarłego ojca dzieci do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności od dnia [...] października 2000 r. W jej ocenie umiarkowany stopień niepełnosprawności był w 2000 r. równoznaczny z całkowitą niezdolnością do pracy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wskazał, że orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie jest równoznaczne z żadnym stopniem niezdolności do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd, stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z przepisu tego wynika, że sąd nie jest związany granicami skargi i obowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszystkich naruszeń prawa. Na wstępie wskazania wymaga, że Sąd uznał za dopuszczalną skargę W.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2005 r. jedynie w zakresie, w jakim dotyczy ona odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku dla małoletniej córki - K. S.. W dniu wniesienia i rozpoznania skargi córka K.S. nadal pozostawała bowiem małoletnia, a jej matka W. B., jako przedstawicielka ustawowa, uprawniona była do wniesienia skargi i reprezentowania córki w postępowaniu sądowoadministracyjnym. W pozostałej zaś części Sąd skargę odrzucił, gdyż w chwili jej złożenia D.S., w imieniu którego również matka złożyła skargę, był już pełnoletni. Na wezwanie Sądu, czy podtrzymuje skargę wniesioną przez matkę, nie udzielił odpowiedzi w wyznaczonym terminie. W świetle powyższego matce nie przysługiwało prawo wniesienia skargi i występowania w jego imieniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie. Z tego względu skargę w tym zakresie należało odrzucić. Analizując niniejszą sprawę w zakresie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku dla małoletniej córki K. S., pod kątem powołanych wyżej przepisów, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja, jak również decyzja ją poprzedzająca, wydana została z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), zwanej dalej również ustawą o emeryturach i rentach, ubezpieczonym i pozostałych po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W świetle powołanego przepisu przyznanie tego świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Podkreślenia wymaga jednakże, iż możliwość decydowania według uznania nie oznacza że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się - zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej również kpa, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia wszystkich tych reguł procesowych w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 7 kpa, w toku postępowania administracyjnego organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W przedmiotowej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył powołaną zasadę prawdy obiektywnej, bowiem nie podjął niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i w decyzji ją poprzedzającej przyjął, że niezdolność do pracy ojca dziecka powstała w dniu jego śmierci. Stwierdzając powyższe pominął jednakże całkowicie - co znajduje wyraz w uzasadnieniu obu decyzji - podniesiony przez skarżącą we wniosku o przyznanie świadczenia, fakt niemożności normalnego funkcjonowania i pracy w związku z zachorowaniem przez ojca dziecka pod koniec lat 90-tych na chorobę nowotworową, a także zaliczenie A. S. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności od dnia [...] października 2000 r. przez Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L.. W świetle powołanych przez skarżącą faktów wyjaśnienia wymagało, czy niezdolność do pracy mogła powstać przed dniem śmierci ojca dziecka oraz, czy w związku z powołanymi okolicznościami istniały szczególne okoliczności uniemożliwiające kontynuowanie ubezpieczenia. Bez wyjaśnienia powyższego nie można było bowiem stwierdzić, ponad wszelką wątpliwość, że niezdolność do pracy powstała w dniu śmierci ojca dziecka oraz, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności. Na organie prowadzącym postępowanie administracyjne, również działającym w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Z akt sprawy i uzasadnienia decyzji wynika jednoznacznie, że Prezes ZUS nie zbadał wyczerpująco wszystkich okoliczności faktycznych niniejszej sprawy i w konsekwencji nie dopełnił obowiązku zgromadzenia pełnego materiału dowodowego, pozwalającego na obiektywną i wnikliwą jego ocenę. Uznaniowość Prezesa ZUS w przyznawaniu świadczeń w drodze wyjątku nie oznacza, że organ ten może dowolnie stosować reguły procesowe określone w kpa. W ocenie Sądu powołane przez W. B. fakty, mogące mieć istotne znaczenie dla ustalenia prawa do świadczenia stwarzały po stronie organu obowiązek poinformowania skarżącej o konieczności przedstawienia dokumentacji lekarskiej potwierdzającej te okoliczności. Dopiero w przypadku gdyby strona dokumentacji nie złożyła Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uprawniony był do przyjęcia, że do daty zgonu zmarły A.S. był zdolny do pracy. W przeciwnym wypadku dokumentacja ta powinna podlegać ocenie lekarza orzecznika, który zgodnie z treścią art. 14 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach i rentach jest uprawniony do oceny niezdolności do pracy, a wydane orzeczenie jest wiążące dla organu. Rozpatrując ponownie sprawę Prezes ZUS powinien dokonać oceny spełnienia przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia, z uwzględnieniem podnoszonych przez skarżącą okoliczności. W związku z naruszeniem przez organ art. 7, art. 9, art. 77, art. 80, art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w punkcie 1 sentencji. O odrzuceniu skargi w pozostałym zakresie Sąd orzekł, na podstawie art. 58 § 1 pkt 5 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jak w punkcie 2 sentencji. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w uchylonej części Sąd orzekł, na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.