II SA/Wa 1516/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung, Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz (spr.), Protokolant: Magda Magdoń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 marca 2008 r. sprawy ze skargi D. K. oraz T. K. – przedstawicielki ustawowej małoletniego W. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz [...] A. H. kwotę 240 (słownie dwieście czterdzieści) oraz kwotę 52,80 (słownie pięćdziesiąt dwa osiemdziesiąt) stanowiącą 22% podatku od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] maja 2007 r., którą odmówił T. K. – przedstawicielce ustawowej małoletnich dzieci: W. i D. K., przyznania renty w drodze wyjątku po ich zmarłym ojcu J. K. W uzasadnieniu decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z roku 2004 Nr 39 poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto organ wskazał, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwały tej osobie. Wskazał, że przesłanka szczególnych okoliczności, o której mowa w art. 83 ustawy odnosi się do osoby zmarłej. Za okoliczność taką uważa się wyłącznie zdarzenie, bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową danej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W trakcie postępowania stwierdzono, że zmarły ojciec dzieci w wieku [...] lat wykazał łącznie 21 lat, 11 miesięcy i 8 dni okresu składkowego i nieskładkowego. Ponadto ustalono, iż zmarły w latach 1974-1976, 1979-1981 i 1995-2002 miał przerwy w zatrudnieniu. W okresie tym nie była orzeczona w stosunku do niego całkowita niezdolność do pracy, ponieważ dopiero orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2005 r. uznano go za całkowicie niezdolnego do pracy od dnia [...] maja 2005 r. Organ podał też, iż orzeczona w stosunku do zmarłego ojca dzieci częściowa niezdolność do pracy od kwietnia 2002 r. nie wykluczała podjęcia przez niego zatrudnienia, a jedynie ograniczała tą możliwość. W ocenie organu w sprawie brak było szczególnych okoliczności, na skutek których zmarły nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Takie okoliczności, zdaniem organu, nie zostały udowodnione. Ponadto organ stwierdził, iż podnoszony przez matkę małoletnich fakt opieki zmarłego ojca nad dziećmi nie ma charakteru okoliczności szczególnej, którą można by uzasadniać przerwy w ubezpieczeniu zmarłego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, T. K. nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu podała, iż organ niesłusznie odmówił jej małoletnim dzieciom przyznania renty w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. Wskazała, iż posiada dokumenty, z których wynika, iż jej zmarły mąż legitymował się 24 - letnim okresem ubezpieczeniowym i do wymaganych 25 lat zabrakło mu niespełna 9 miesięcy. Podała, iż zmarły mąż chorował od dłuższego czasu, znacznie wcześniej, niż zostało to ustalone orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS. Stwierdziła również, iż razem z mężem wychowywali siedmioro dzieci. Z uwagi zaś na fakt, że to ona miała lepiej płatną pracę niż mąż, on zajmował się wychowywaniem dzieci, a ona po zakończeniu urlopu wychowawczego, wracała do pracy. Wyjaśniła, iż jej zdaniem, choroba męża i wychowywanie dzieci, stanowią okoliczność szczególną, uzasadniającą przerwy w zatrudnieniu męża. Ponadto wskazała na swoją trudną sytuację materialną, w której się znalazła wraz z małoletnimi dziećmi. Z uwagi na fakt, iż w dniu [...] grudnia 2007 r. D. K. ukończył 18 lat, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wystąpił z zapytaniem do ww., czy podtrzymuje on skargę wniesioną przez jego matkę T. K. W odpowiedzi, pismem z dnia 20 grudnia 2007 r., D. K. podtrzymał skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...]. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Mimo, iż przyznawanie tego świadczenia ma charakter wyjątkowy i dotyczy ograniczonego kręgu ubezpieczonych, to wydający w tym przedmiocie decyzję uznaniową Prezes ZUS jest zobligowany do przedstawienia jasnych kryteriów, którymi kierował się przy jej wydaniu. Dotyczy to szczególnie sytuacji, w których organ administracji publicznej odmawia obywatelowi określonego dobra lub uprawnienia. Na organie administracji publicznej ciąży więc powinność dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Z cytowanego już wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o świadczenie, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z treścią art. 124 cytowanej już wyżej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Odnosząc się tymczasem do rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że zmarły ojciec dzieci posiadał niewystarczający udowodniony łączny okres składkowy i nieskładkowy. Nie można zgodzić się z twierdzeniem organu, chociażby z tego powodu, że omawiany przepis art. 83 ustawy nie uzależnia wprost przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i wobec tego, okoliczność ta nie ma przesądzającego charakteru w sprawie. Biorąc zaś pod uwagę, iż do wymaganego stażu ubezpieczeniowego zabrakło zmarłemu niespełna 4 lata, trudno jednoznacznie stwierdzić, iż staż ten był nieadekwatny do jego wieku, tj. [...] lat. Kwestią zasadniczą w omawianym stanie faktycznym są powody niespełnienia przez J. K. wymagań uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena, czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności. Trafne jest stanowisko organu, że okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy, nie jest sprawowanie opieki nad dziećmi. Jednakże nie można tej zasady generalizować lecz należy każdorazowo zbadać na tle konkretnego stanu faktycznego sprawy. Z zebranego materiału dowodowego sprawy nie wynikało aby przyjęty przez małżonków model rodziny zakładał, iż jej materialne potrzeby będzie zabezpieczał tylko jeden z małżonków. Takiego przekonania akta administracyjne nie dostarczają. Podejmowane więc przez skarżącą i jej małżonka próby jak najlepszego rozwiązania dotyczącego opieki nad dziećmi, tj. podjęcia pracy przez matkę z uwagi na jej lepiej płatną pracę, a w związku z tym pozostanie bez zatrudnienia i opiekowanie się dziećmi przez ojca, przekonują, iż praca ich obojga miała być źródłem utrzymania rodziny. Zatem istotne w sprawie jest, czy zmarły ojciec miał możliwość jej wykonywania z uwagi na potrzeby w zakresie wychowania małoletnich dzieci. Co prawda, zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, wychowywanie i opiekowanie się dziećmi, przy powszechnie znanych formach rozwiązań w tym zakresie (np.: żłobki i przedszkola), nie sposób uznać za okoliczność uzasadniającą brak zatrudnienia lub prowadzenia działalności objętej ubezpieczeniem (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3123/00), jednak organ w żaden sposób nie rozważył tej kwestii, nie zbadał możliwości finansowych i faktycznych rodziny w zakresie skorzystania z tych rozwiązań. Dokładnego przeanalizowania pod kątem wystąpienia szczególnych okoliczności warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga również stan zdrowia ojca dzieci w okresie przed orzeczeniem o niezdolności do pracy. Jakkolwiek początek niezdolności do pracy został określony na dzień [...] maja 2005 r., to nie można pominąć wcześniejszego złego stanu zdrowia zmarłego ojca dzieci. Skarżąca wielokrotnie podkreślała ten fakt na etapie postępowania administracyjnego - nie zostało to jednak wyjaśnione przez organ. Zły stan zdrowia oraz długotrwała choroba nie muszą skutkować zupełnym wyeliminowaniem z życia zawodowego, niemniej jednak powinny być sprawdzone pod kątem ewentualnego zmniejszenia stażu pracy i utrudnienia w wypracowaniu odpowiedniego okresu ubezpieczeniowego. Tymczasem w zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się w ogóle do powyższych kwestii, a nie można jednoznacznie wykluczyć, by okoliczności te nie miały żadnego wpływu na okres zatrudnienia. Zgodzić się należy z organem, iż trudna sytuacja materialna wnioskodawcy, w tym wypadku matki małoletnich dzieci pozostałych po zmarłym ojcu, nie może stanowić jedynej i wystarczającej przesłanki do przyznania tego świadczenia. Jednak w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest mowa o środkach niezbędnych do utrzymania i ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji. Tego wymogu również nie spełnia zaskarżona decyzja. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu, organ powinien ponownie dokonać oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, jak również, o ile uzna to za konieczne uzupełnić go i rozstrzygnąć, czy w niniejszej sprawie nie została jednak spełniona przesłanka szczególnych okoliczności uzasadniająca przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując wskazać należy, że Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały – w ocenie Sądu – istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji powyższych stwierdzeń koniecznym jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego i ponowna ocena całości materiału dowodowego. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku. W oparciu o artykuł 152 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości. O wynagrodzeniu z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, Sąd orzekł na podstawie art. 250 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.).