II SA/Wa 1531/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Adam Lipiński (sprawozdawca) Sędzia WSA – Ewa Marcinkowska Sędzia WSA – Danuta Kania Protokolant – specjalista Marek Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 listopada 2013 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r., działając na zasadzie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa, utrzymał w mocy swoją poprzedzającą decyzję z dnia [...] marca 2013 r., odmawiającą J. W. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, co następuje. J. W. orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2012 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od dnia [...] maja 2012 r. do dnia [...] listopada 2014 r. Do czasu powstania całkowitej niezdolnosci do pracy, to jest osiagnięcia wieku 54 lat udokumentował 23 lata 2 miesiące i 1 dzień okresów ubezpieczenia. W 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych – udokumentował 3 lata 4 miesiące 19 dni tych okresów. Od dnia [...] stycznia 1998 r. do dnia [...] wrzesnia 2001 r. i od dnia [...] lipca 2002 r. do dnia [...] września 2006 r. wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych okresach nie była wobec zainteresowanego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Z akt sprawy wynika także, że J. W. w wyżej wsazanych okresach podejmował zatrudnienie bez zgłoszenia do ubezpieczenia. W ocenie organu wykonywania prac bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, nie można traktować jako okoliczności usprawiedliwiającej brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Fakt ten nie może zatem być uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ustawy. Osoby wykonujące prace dorywcze bez rejestracji, nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, jak również nie uiszczają stosownych podatków. Podkreślenia wymaga, iż instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia. Obecna niemożność podjęcia przez skarżącego zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy oraz trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie organu w niniejszej sprawie nie wystąpiły okoliczności uzasadniające przyznanie wnioskowanego świadczenia, zgodnie z treścią art. art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J. W. zaskarżonej decyzji zarzucił: 1) naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.: art. 7, art. 77, art. 80, art. 107 § 3 Kpa, poprzez brak podjęcia przez organ wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, w tym brak ustalenia, co stanowiło faktyczną przyczynę nieopłacania przez skarżącego składek na ubezpieczenie społeczne w okresie wskazanym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji (od dnia [...] stycznia 1998 r. do dnia [...] września 2001 r. i od dnia [...] lipca 2002 r. do dnia [...] września 2006 r.) oraz dokonanie w sposób niewyczerpujący oceny materiału dowodowego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy polegający na utrzymaniu w mocy decyzji odmawiającej skarżącemu przyznania świadczenia w drodze wyjątku; 2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, poprzez niewłaściwe jego zastosowanie polegające na uznaniu, że nie zachodzą okoliczności uprawniające skarżącego do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie tego przepisu, co miało wpływ na wynik sprawy. Wskazując na powyższe zarzuty, wniósł o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] marca 2013 r. W uzasadnieniu skargi podniósł, iż organ winien wnikliwie zbadać okres nieopłacania składek na ubezpieczenie i ustalić, jaki wpływ na zatrudnienie miała choroba skarżącego. Nie bez znaczenia jest tu legitymowanie się znacznym stażem w ubezpieczeniu. Natomiast niespełnienie w ostatnim dziesięcioleciu wymagań dających prawo do renty jest w przypadku skarżącego spowodowane wyjątkowymi okolicznościami, czego organ nie zbadał. Skarżący nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy i wiek. Choroba znacznie ogranicza sprawność skarżącego a tym samym możliwość zatrudnienia. Wprawdzie lekarz orzecznik ustalił, że skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy od dnia [...] maja 2012 r. do [...] listopada 2014 r. i niezdolny do samodzielnej egzystencji do [...] listopada 2014 r., jednak dolegliwe objawy choroby występowały już przed majem 2012 r. Skarżący nie utracił zdrowia w wyniku nagłego wypadku, lecz na skutek stale rozwijającej się choroby, która powoduje dalsze dolegliwości a tym samym coraz większe ograniczenia. Jest to dla skarżącego bardzo trudna sytuacja. Nie dość, że choroba utrudnia mu pracę, to jeszcze angażuje całą rodzinę, której pomoc jest skarżącemu niezbędna. Choroba pochłania ponadto ogromne środki finansowe związane z zakupem lekarstw, częstymi wizytami u lekarzy. Skarżący jest prawie pewien, że nie odzyska zdolności do pracy a zatem nie będzie mógł mieć wpływu na kształtowanie swojego przebiegu ubezpieczenia. Wobec powyższych faktów, bez wnikliwej analizy przyczyn, którymi kierował się skarżący, występując z wnioskiem o przyznanie renty w trybie art. 83 ww. ustawy, przesądzenie przez Prezesa ZUS, że skarżący nie spełnia ustawowych przesłanek do przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku jest bezpodstawne. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na argumentację zawartą w uzasadnieniach obu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi do rozpoznania niniejszej sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. W niniejszej sprawie sądem tym jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Badana pod tym kątem skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Zawarte w cytowanym przepisie sformułowanie "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty" zarówno praktyka orzecznicza, jak i doktryna odnoszą do ubezpieczonego. Zatem w postępowaniu administracyjnym o świadczenie w drodze wyjątku istotne są przyczyny, dla których ubezpieczony nie opłacał składek ubezpieczenia społecznego i ocena tych przyczyn pod kątem szczególnym okoliczności, które usprawiedliwiały by brak ubezpieczenia w pewnych okresach. Podkreślenia wymaga okoliczność, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienie w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania przez zainteresowanego danego świadczenia w trybie zwykłym. W niniejszej sprawie nie wykazano szczególnych okoliczności, które mogły mieć wpływ na niemożność uzyskania przez J. W. uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, a zatem nie wykazano istotnej przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Szczególnie podkreślenia wymaga podnoszona przez skarżącego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy okoliczność, iż w okresie ostatniego dziesięciolecia świadczył pracę bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Okoliczności tej nie można traktować jako usprawiedliwiającej brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Nadto okoliczność ta jest wysoce naganna, albowiem osoby wykonujące pracę bez rejestracji nie tylko, że nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego (poprzez nieodprowadzanie stosownych składek od dochodów), to także nie uiszczają stosownych podatków. Osoby takie czerpią zyski z takiej nierejestrowanej nigdzie działalności i niezależnie od jej rozmiaru czasowego, chodź w niniejszej sprawie jest on znaczny, nie można takich osób traktować na równi z osobami, które w miarę swoich potrzeb wypełniają obowiązki ubezpieczeniowe i podatkowe. Dlatego nie można w niniejszym przypadku rozważać zaistnienia szczególnych okoliczności, usprawiedliwiających niespełnianie ustawowych przesłanek do ubezpieczenia, skoro przyczyna braku ciągłości ubezpieczenia w ostatnim dziesięcioleciu i w rezultacie wypracowanie w tym okresie jedynie 3 lat 4 miesięcy i 19 dni ubezpieczenia, było skutkiem świadomego świadczenia pracy bez ubezpieczenia. Inne rozumienie powyższej okoliczności prowadziłoby do absurdalnej sytuacji, iż organ, a także i Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powinien uznać, iż w pewnych przypadkach (choroba) prawidłowe jest wykonywanie pracy bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne i takie działanie daje prawo do świadczenia w drodze wyjątku, gdy jednocześnie ta sama przesłanka miałaby całkowicie wyłączać świadczenie pracy legalnej, z jednoczesnym spełnianiem obowiązków ubezpieczenia. Dlatego też w procesie orzeczniczym nie sposób przejść do porządku dziennego nad faktem świadomego świadczenia pracy przez skarżącego bez zgłoszenia i wykonywania obowiązku uiszczania składek na ubezpieczenie społeczne. Wskazać tu należy, iż instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, której zainteresowany nie dostrzega. Ubezpieczeni opłacają składki, aby korzystać w przyszłości z ubezpieczenia. Skoro skarżący świadczył pracę bez odprowadzania składek na ubezpieczenie, czego był świadom, to również świadomie pozbawiał się ubezpieczenia. Nie do pogodzenia z zasadą równości byłoby, przyznanie obecnie świadczenia z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, do którego J. W. nie chciał się w pewnym okresie przyłączyć i uiszczać stosownych składek. Także argumentacja skarżącego, iż przed datą stwierdzenia u niego całkowitej niezdolności do pracy był, w jego ocenie, już chory (był co najmniej częściowo niezdolny do pracy), jest chybiona, gdy zestawi się tu fakt, iż w tym samym okresie świadczył pracę bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Zatem skarżący uważa, iż rozwijająca się u niego choroba umożliwiała mu pracę poza systemem ubezpieczenia i jednocześnie ta sama choroba uniemożliwiała świadczenie pracy w sposób legalny. Fakt legitymowania się przez skarżącego znacznym ogólnym stażem ubezpieczeniowym – ponad 23 lata oraz trudna sytuacja zdrowotna, którą Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dostrzega, nie może stanowić podstawy do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, zwłaszcza z uwagi na wyżej opisane okoliczności. Podjęte w niniejszej sprawie decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2013 r. i wcześniejsza z dnia [...] marca 2013 r., odmawiająca przyznania świadczenia w drodze wyjątku, są z powyższych względów zasadne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie dopatrzył się naruszenia prawa przy podejmowaniu tych decyzji, które mogłoby skutkować ich uchyleniem bądź stwierdzeniem ich nieważności. Dlatego, mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 132 i art. 151 przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.