II SA/Wa 1533/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spraw.) Sędzia WSA Iwona Dąbrowska Sędzia WSA Adam Lipiński Protokolant Paweł Wyszyński po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 listopada 2011 r. sprawy ze skargi D. W. przedstawiciela ustawowego małoletniego D. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata D. P. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 55, 20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] maja 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] maja 2010 r. nr [...] odmawiającą przyznania małoletniemu D. W. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy: Wnioskiem z dnia 18 grudnia 2009 r. D. W., przedstawiciel ustawowy małoletniego D. W., zwróciła się do Prezesa ZUS o przyznanie jej dziecku renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym w dniu 18 sierpnia 2009 r. S. W.. W uzasadnieniu wniosku wskazała, iż samotnie wychowuje dwoje dzieci, córkę K.S. z poprzedniego związku i syna D. Jedyne źródło utrzymania rodziny wnioskodawczyni stanowi świadczenie alimentacyjne córki w wysokości 450 zł oraz dochody z działalności gospodarczej (handel obwoźny), w kwocie ok. 500 zł miesięcznie. Środki utrzymania nie wystarczają na bieżące potrzeby rodziny wnioskodawczyni, albowiem dużą ich część pochłania najem lokalu mieszkalnego. Zdaniem wnioskodawczyni, jej syn spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. Jeśli bowiem weźmie się pod uwagę, iż S. W. zmarł w młodym wieku, nagle, w wyniku śmierci samobójczej, a na przestrzeni życia posiadał udokumentowany okres zatrudnienia 6 lat i 20 dni oraz wcześniej posiadał niezdolność do pracy kwalifikującą do przyznania świadczenia rentowego, wniosek należy uznać za zasadny. Decyzją z dnia [...] maja 2010 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), Prezes ZUS odmówił przyznania małoletniemu dziecku D. W. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało łączne spełnienie przesłanek wskazanych w ww. przepisie przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawczynię. W rozpoznawanej sprawie powołany przepis nie mógł być zastosowany, gdyż nie wykazano szczególnych okoliczności, które były powodem niespełnienia przez S. W. warunków do świadczenia ustawowego. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższym rozstrzygnięciem strona podniosła, że decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. ZUS Inspektorat w [...] odmówił przyznania renty rodzinnej w trybie zwykłym z powodu, iż w ostatnim 10-leciu przed śmiercią S. W. posiadał udowodniony okres zatrudnienia 4 lata 5 miesięcy i 19 dni, a więc zabrakło jedynie 5 miesięcy do spełnienia wymogu ustawowego. Wymieniony zmarł nagle na skutek [...], albowiem [...]. Decyzją z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] Prezes ZUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 powołanej ustawy jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie przesłanki wymienione w tym przepisie. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego osobie zmarłej, w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W niniejszej zaś sprawie renta rodzinna w drodze wyjątku małoletniemu dziecku nie mogła zostać przyznana, ponieważ w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Prezes ZUS podkreślił, że po przeprowadzeniu postępowania orzeczniczego, orzeczeniem z dnia [...] lutego 2011 r. komisja lekarska ZUS ustaliła u ojca dziecka całkowitą niezdolność do pracy, datowaną na dzień zgonu (18 sierpnia 2009 r.). Komisja nie posiadała danych medycznych, aby przed datą zgonu ojca dziecka istniała jakakolwiek niezdolność do pracy. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że na przestrzeni 35 lat życia ojca dziecka udokumentowano 6 lat, 4 miesiące i 16 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, jakkolwiek świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, jednak nie może ono pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku ojca dziecka, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do ubezpieczenia spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. W okresach: od 1 listopada 1994 r. do 14 marca 1999 r., od 25 września 2000 r. do 2 lutego 2004 r. i od 15 marca 2004 r. do 31 maja 2005 r. ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Ze sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ww. nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia zwłaszcza, gdy uwzględni się fakt, że nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia ojca dziecka, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia w celu uzyskania w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Odnosząc się do argumentacji strony o wcześniejszej chorobie ojca dziecka organ stwierdził, iż samo wystąpienie schorzenia nie jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Początków niezdolności do pracy nie można opierać na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności (por. wyrok SN z 24 lipca 1967 r., sygn. akt III URN 10/67). Dowody takie zostały przez wnioskodawczynię przedstawione i na ich podstawie komisja lekarska ZUS ustaliła, że u ojca dziecka istniała na dzień zgonu (18 sierpnia 2009 r.) całkowita niezdolność do pracy. Ponadto komisja lekarska ZUS wskazała na brak danych medycznych, aby przed datą zgonu istniała jakakolwiek niezdolność do pracy. W myśl art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalania daty powstania niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej ZUS. Orzeczenie komisji lekarskiej ZUS jest wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa Zakładu. W ocenie organu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenie, że ojciec dziecka nie spełnił warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych na skutek szczególnych okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Trudne zaś warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie na podstawie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] maja 2011 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez D. W. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której strona wystąpiła o zmianę ww. decyzji poprzez uznanie, iż spełnione zostały przesłanki z art. 83 powołanej ustawy i zobowiązanie organu do przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej dla małoletniego D. W. Do skargi strona załączyła kserokopie dokumentacji medycznej S. W.. W uzasadnieniu skargi strona powołała się na okoliczności przedstawione we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku oraz wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Ponadto zwróciła uwagę na ponad roczną zwłokę organu w rozpoznaniu sprawy. Skarżąca podniosła, iż organ rentowy nie dokonał prawidłowej oceny stanu zdrowia jej zmarłego męża, co jest niezgodne z art. 65 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz nie poczynił żadnych starań o pozyskanie jego dokumentacji medycznej. Tym samym Prezes ZUS narusza zasady i obowiązki określone zarówno w przepisach k.p.a., jak też ustawie o emeryturach i rentach z FUS. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest ocena przez Sąd prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłego w tym postępowaniu rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie skarga podlega oddaleniu jako nieuzasadniona. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z powołanego przepisu wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę wymienionych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach z FUS wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dziecka, a następnie przez same dziecko. Jak wynika z akt sprawy, S. W. (urodzony 19 grudnia 1973 r.) na przestrzeni 35 lat życia legitymował się okresem składkowym i nieskładkowym zaliczanym do uprawnień emerytalno-rentowych w wymiarze 6 lat, 4 miesięcy i 16 dni. W okresie przypadającym na aktywność zawodową przez ponad 11 lat pozostawał poza zatrudnieniem objętym ubezpieczeniem społecznym. Całkowita niezdolność do pracy datuję się na dzień samobójczej śmierci wymienionego. Jak słusznie wskazał Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, orzeczenie komisji lekarskiej ZUS jest dla organu orzekającego w niniejszej sprawie wiążące. Zestawienie wykazanych przez organ orzekający w sprawie przerw w zatrudnieniu zmarłego ojca dziecka z jego okresem zatrudnienia, jednoznacznie wskazuje, iż w tym przypadku okres ubezpieczenia jest nie tylko nieadekwatny do wieku zmarłego, ale wręcz występuje rażącą dysproporcja pomiędzy tymi okresami. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 lutego 2006 r. sygn. akt I OSK 1173/05 (publik. LEX nr 194870) wyraził powszechnie akceptowany w orzecznictwie pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Skarżąca podnosiła, iż w przypadku jej męża "szczególne okoliczności", jako przesłanka niezbędna do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, wystąpiły, albowiem we wskazanych powyżej okresach zmarły ojciec dziecka cierpiał na dolegliwości zdrowotne, które miały wpływ na przebieg zatrudnienia. Analiza załączonej do skargi dokumentacji medycznej nie wskazuje jednak, aby ocena Prezesa ZUS, dotycząca niespełnienia przez S. W. ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności", była błędna. Przedstawione przez skarżącą karty historii choroby i leczenia ambulatoryjnego, za wyjątkiem wizyt ambulatoryjnych w dniach 5 stycznia i 13 maja 2000 r. oraz 14 stycznia i 31 maja 2002 r., wówczas pacjent zgłaszał bóle i zawroty głowy oraz bóle kręgosłupa, nie przypadają na okresy wykazane jako przerwy w zatrudnieniu. Wymieniony był pracownikiem ogólnobudowlanym i zgłaszane przez niego dolegliwości okresowo powodowały zakaz pracy na wysokościach (przykładowo w badaniu ambulatoryjnym z dnia 23 listopada 1999 r. na dwa miesiące). Dopiero w karcie leczenia ambulatoryjnego z dnia 4 stycznia 2007 r. jest zawarta informacja o [...]. Ponadto wyniki badań rezonansu magnetycznego z dnia 20 listopada 2008 r. wykazały podejrzenie [...] Trzeba jednak zwrócić uwagę, iż ostatni okres zatrudnienia wymienionego zostaje zakończony w dniu 17 czerwca 2009 r., a więc na 2 miesiące przed śmiercią. Podejmując zatrudnienie pracownik podlega wstępnym i okresowym profilaktycznym badaniom lekarskim w celu stwierdzenia braku przeciwwskazań do pracy na zajmowanym stanowisku. Bez orzeczenia lekarza medycyny pracy o braku przeciwwskazań do pracy na zajmowanym stanowisku wymieniony nie mógłby podjąć pracy zatrudnienia. Zatem, niepełnosprawność wynikająca z [...] oraz ww. rozpoznanie w badaniu rezonansem magnetycznym, nie stanowiła przeszkody do kontynuowania przez ojca dziecka zatrudnienia w wykonywanym zawodzie pracownika budowlanego. Bezpośrednią przyczyną śmierci wymienionego nie były też względy natury medycznej. Nie można zatem uznać, iż S.r W. nie miał wpływu na kształtowanie przebiegu własnego ubezpieczenia, skoro jeszcze w czerwcu 2009 r. pozostał w zatrudnieniu. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 12 marca 2009 r. sygn. akt I OSK 1023/08 (publik. Lex nr 570585) wyraził pogląd, z którym należy się zgodzić, iż dla oceny, "czy w sprawie występują szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych znaczenie i to istotne mogła mieć wielkość okresu składkowego i nieskładkowego. Inaczej bowiem należy ocenić sytuację ubezpieczonego mającego niewielki taki okres, inaczej zaś sytuację ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy w rozmiarze niewiele odbiegającym od wymaganego ustawowo. Dla oceny wystąpienia takich okoliczności, przy założeniu, że stan zdrowia był na tyle zły, że uniemożliwiał skuteczne poszukiwanie pracy i podjęcie zatrudnienia, znaczenie ma również wiek ubezpieczonego. Sytuacja takiej osoby liczącej niespełna 60 lat jest diametralnie mniej korzystna w stosunku do osoby młodej lub w średnim wieku". W niniejszej jednak sprawie ubezpieczony w chwili śmierci był osobą stosunkowo młodą, wykonywał zawód poszukiwany na rynku pracy i pozostał w zatrudnieniu na krótko przed śmiercią, którą sam spowodował. Nie można zatem skutecznie bronić tezy, że na przerwy w zatrudnieniu ubezpieczony nie miał wpływu. Wprawdzie zasadny jest zarzut skargi, dotyczący naruszenia przez Prezesa ZUS ustawowych terminów do załatwienia sprawy wynikających z art. 35 i 36 k.p.a., jednakże naruszenie tych przepisów nie mogło mieć wpływu na końcowy wynik rozstrzygnięcia. Reasumując należy stwierdzić, że organ w sposób dostatecznie wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i zasadnie stwierdził, iż w niniejszej sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zaś w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji dostatecznie wyjaśnił powody dla których wniosek strony nie mógł zostać uwzględniony. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji. O przyznaniu radcy prawnemu z urzędu wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej, orzeczono na podstawie art. 250 tej ustawy w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).