II SA/Wa 1544/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz, Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska (spr.), Sędzia WSA Tomasz Szmydt, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 października 2021 r. sprawy ze skargi małoletniego E. O. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową M. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z [...] lutego 2021 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ"), po rozpatrzeniu wniosku z [...] października 2020 r., mając za podstawę art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.; dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), odmówił M. O. (dalej: "przedstawicielka ustawowa") przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla jej małoletniego dziecka E. O. (dalej: "skarżący") po jego zmarłym ojcu. W uzasadnieniu ww. rozstrzygnięcia organ podał, że wszystkie warunki wymienione w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS powinny być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśnił, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Z akt rentowych wynika, że udokumentowano tylko 3 lata, 8 miesięcy i 12 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 39 lat. Natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca skarżącego - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - nie udokumentowano żadnego z tych okresów. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż w latach 2001-2006 oraz 2007-2019 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dziecka zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Zdaniem Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy, ani też nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia i objęcie ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Natomiast sytuacja materialna nie stanowi jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Powyższa decyzja Prezesa ZUS stała się przedmiotem skargi skarżącego, reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową, do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji, a także wystąpienie do Samodzielnego Publicznego Zespołu Opieki Zdrowotnej w L. (ul. [...] w L.) o dokumentację ojca skarżącego – J. B. dotyczącą leczenia zespołu alkoholowego. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie: • prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, iż w odniesieniu do ojca dziecka nie zachodzą szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia; • przepisów postępowania, tj.: art. 7, art. 8 § 1, art. 11 oraz art 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.; dalej: "k.p.a.") w stopniu mającym istotny wpływ na wynik postępowania poprzez niedokładne wyjaśnienie wszystkich okoliczności niniejszej sprawy, w tym niepodjęcie czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, a także naruszenie zasady przekonywania oraz uniemożliwienie realizacji zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej. W uzasadnieniu skargi podkreślono, że dwa lata przed śmiercią ojciec dziecka leczył się z uzależnienia od alkoholu. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, jak również wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Strona skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy – w piśmie z [...] października 2021 r., a więc już po wydaniu wyroku w przedmiotowej sprawie, przychyliła się do zgłoszonego przez pełnomocnika organu wniosku dotyczącego trybu rozpoznania sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie ma uzasadnionych podstaw. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu. W świetle akt administracyjnych sprawy nie można uznać, że przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie doszło do zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego sprawy. Prezes ZUS, wbrew stanowisku prezentowanemu w skardze, indywidualnie rozpatrzył sprawę, biorąc pod uwagę przesłanki wynikające z prawidłowo wskazanego w podstawie prawnej decyzji przepisu prawa materialnego - art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wyjaśnił również wszystkie istotne w sprawie okoliczności faktyczne, które mogłyby mieć wpływ na treść decyzji. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powyższy przepis przewiduje trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie ww. przesłanki muszą być spełnione łącznie (kumulatywnie). Zatem w przypadku niespełnienia choćby jednej z nich, nie ma możliwości przyznania przedmiotowego świadczenia. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Przyznanie go jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podjęcia pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Ustawodawca nie zdefiniował, co należy rozumieć pod pojęciem "szczególnych okoliczności" usprawiedliwiających niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową. Uzależnienia od alkoholu, przy jednoczesnym braku jakichkolwiek dowodów na konsekwentne leczenie odwykowe, nie można zaliczyć do "szczególnych okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wskazać należy, że aby alkoholizm mógł zostać uznany za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą niespełnienie w trybie zwykłym wymogów uprawniających do uzyskania świadczeń z FUS, trzeba wykazać, iż osoba dotknięta tą chorobą permanentnie z nią walczy, podejmuje nieprzerwanie próby leczenia, nawet gdy próby te są nieudane. Konieczne jest tu zatem wykazanie systematycznej walki z nałogiem, wykazanie okoliczności poddania się permanentnemu leczeniu (vide wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej: "NSA" z 30 lipca 2021 r., sygn. akt III OSK 1703/21 - orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w bazie orzeczeń na stronie internetowej NSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). Zaakcentować należy, iż argument walki z alkoholizmem ojca skarżącego przedstawicielka ustawowa podniosła dopiero na etapie skargi do tut. Sądu. Wniosek o przyznanie renty rodzinnej dla skarżącego umotywowała trudną sytuacją majątkową i rodzinną. Podała, że ojciec dziecka popełnił samobójstwo, pozostawiając skarżącemu znaczne długi – ok. 115 tys. zł. Z kolei w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej przedstawicielka ustawowa wskazała, że nie pozostawała w związku z ojcem skarżącego i nie wie jakie były przyczyny przerw w jego ubezpieczeniu. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że J. B. na przestrzeni 39 lat życia ma udokumentowany łączny staż w wymiarze 3 lat, 8 miesięcy i 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W dziesięcioleciu przed dniem śmierci - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – nie wykazano żadnego z tych okresów. W latach 2001-2006 i 2007-2019 ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Odnosząc się do zawartego w skardze żądania zwrócenia się do Samodzielnego Publicznego Zespołu Opieki Zdrowotnej w L. o dokumentację J. B. dotyczącą leczenia zespołu alkoholowego, wyjaśnić należy, że zebranie kompletnego materiału dowodowego jest niewątpliwie obowiązkiem organu, ale obowiązek ten nie ma charakteru absolutnego w tym znaczeniu, iż organ nie jest zobowiązany do poszukiwania, niejako w zastępstwie strony, dowodów mających potwierdzić korzystne dla niej okoliczności. To na stronie postępowania administracyjnego ciąży obowiązek udowodnienia okoliczności, na podstawie których wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne (vide wyrok NSA z 29 września 2020 r., sygn. akt II OSK 1452/20). Alkoholizm nieskutkujący orzeczoną niezdolnością do pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (vide wyrok NSA z 29 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 2987/19). Wobec J. B. (zmarłego [...] października 2019 r.) nie została orzeczona nawet częściowa niezdolność do pracy, a zatem w świetle zebranego materiału ojciec dziecka aż do zgonu - niezależnie od swego uzależnienia i jego ewentualnych skutków - mógł pracować bez żadnych ograniczeń. Nie ma bowiem żadnych dowodów, aby jego zgon był poprzedzony choćby częściową niezdolnością do pracy. Bezsprzecznie sytuacja skarżącego zarówno majątkowa, jak i rodzinna jest bardzo trudna. Nie są to jednak okoliczności wystarczające do przyznania świadczenia, o którym mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przedmiotowe świadczenie ma charakter typowo ubezpieczeniowy, a nie stricte socjalny, ponieważ jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb materialnych osoby ubiegającej się o nie, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Tego rodzaju potrzeby mogą uzasadniać ubieganie się przez przedstawicielkę ustawową o przyznanie świadczeń w ramach pomocy społecznej. Tut. Sąd nie dopatrzył się naruszeń tak prawa procesowego (art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.), jak i prawa materialnego (art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 w związku z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), oddalił skargę.