II SA/Wa 1549/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski (spr.), Sędziowie WSA Bronisław Szydło, Adam Lipiński, Protokolant Michał Sułkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2007 r. sprawy ze skargi N.S. i A.S. przedstawiciela ustawowego małoletnich A. i B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] maja 2007 r. 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2007 r. znak sprawy: [...], po rozpatrzeniu wniosku A.S. z dnia 28 grudnia 2006 r. o przyznanie renty rodzinnej dla małoletnich dzieci N., A. i B. po ich zmarłej matce D.S. w drodze wyjątku, powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – zwanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji podał, że zgodnie z powołanym przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wskazał, że wszystkie te warunki muszą być spełnione łącznie, a brak jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy, uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalił na podstawie akt rentowych, że zmarła matka dzieci w wieku 39 lat życia posiadała udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 12 lat 6 miesięcy i 5 dni. Po wykorzystaniu okresu przysługującego na wychowywanie dziecka w marcu 2001 r. do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy w listopadzie 2003 r., tj. przez ponad 2 lata nie został udowodniony żaden okres pracy potwierdzony opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu przez zmarłą matkę dzieci uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w wymienionej przerwie nie miała ona orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, zatem nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A.S., działający w imieniu małoletnich dzieci A., N. i B., nie zgodził się ze stanowiskiem organu administracji, uznał powyższą decyzję za krzywdzącą i wskazał na swoją trudną sytuację. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r. znak sprawy: [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; zwanej dalej kpa), utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] maja 2007 r. W uzasadnieniu podkreślił, że ubezpieczona w okresie od [...] września 1982 r. do [...] marca 2001 r. udowodniła okres składkowy w wymiarze 9 lat 4 miesięcy i 19 dni oraz okres nieskładkowy w wymiarze 6 lat 3 miesięcy i 16 dni. Jednocześnie podał, że przy prawie do emerytury lub renty okresy nieskładkowe mogą być uwzględnione w rozmiarze jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych, a zatem okres nieskładkowy, który może być uwzględniony, wynosi 3 lata 1 miesiąc i 16 dni. Organ wskazał, że od ustania ostatniego okresu składkowego czyli pobierania zasiłku dla bezrobotnych w sierpniu 1998 r. do czasu orzeczenia wobec matki dzieci całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji w listopadzie 2003 r., tj. przez okres ponad 4 lat, nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. W tym okresie matka dzieci zajmowała się wychowywaniem dziecka i nie była wobec niej orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad dzieckiem nie jest okolicznością niezależną od woli ubezpieczonej, lecz jej wyborem i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna się liczyć z jego konsekwencjami. Tak więc przesłanka niezdolności do pracy nie jest ziszczona w sytuacji niemożności podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem. Zdaniem organu powodem nienabycia przez D.S. uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych był także długi okres niewykonywania pracy z powodu opieki nad dziećmi, który w świetle ustawy jest okresem nieskładkowym. Ubezpieczona nie spełniła jednego z dwóch warunków wymaganych do renty, tj. warunku 5 – letniego okresu składkowego i nieskładkowego w ocenianym 10-leciu. Ponadto dodał, że całkowita niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji została orzeczona wobec matki dzieci po upływie 2 lat i 8 miesięcy od zaprzestania wychowywania dziecka do lat 4. Natomiast udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 12 lat 6 miesięcy i 5 dni jest nieadekwatny do wieku zmarłej, która w chwili orzeczenia niezdolności do pracy miała 38 lat i w stosunku do swego wieku powinna mieć odpowiednio długi okres zatrudnienia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A.S., jako przedstawiciel ustawowy małoletnich dzieci, zakwestionował zaskarżoną decyzję uznając ją za krzywdzącą. W uzasadnieniu wskazał, że jego zmarła żona wychowywała pięcioro dzieci i dopóki była osobą zdrową to łączyła pracę zawodową z ich wychowywaniem. Pogorszenie stanu zdrowia żony przed śmiercią spowodowało, że nie mogła ona tej pracy wykonywać. W ocenie skarżącego brak dwudziestoletniego okresu zatrudnienia, w przypadku 38 – letniej kobiety wychowującej pięcioro dzieci, (okres wychowywania zalicza się jedynie w wysokości 1/3 uznanych okresów składkowych), było niemożliwym do osiągnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie pismem z dnia 11 września 2007 r. wezwał N.S. - w terminie 7 dni - do udzielenia informacji, czy w związku z osiągnięciem przez nią pełnoletności, już po złożeniu skargi przez jej ojca – A.S. jako przedstawiciela ustawowego na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2007 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, podtrzymuje powyższą skargę. Pismem z dnia 20 września 2007 r. N.S. poinformowała tutejszy Sąd, że podtrzymuje przedmiotową skargę i chce w tej sprawie występować samodzielnie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Ponadto wskazał, że 39-letnia kobieta, która w całym swoim okresie 21 lat aktywności zawodowej, pracowała łącznie 5 lat, a przez pozostały okres korzystała z różnych świadczeń (FUS, PUP i OPS) podejmując świadomą decyzję odnośnie swej drogi życiowej. Zdaniem organu fakt, że matka dzieci zrezygnowała z pracy, by sprawować opiekę nad dziećmi, a ciężar utrzymania rodziny spoczął (od 1997 r. na stałe) na samym skarżącym, było wyborem obojga małżonków, nie zaś okolicznością szczególną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje rozstrzygnięcie zapadłe w sprawie z punktu widzenia jego zgodności z prawem. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie, a wydane w sprawie decyzje podlegają uchyleniu, albowiem Sąd stwierdził naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W świetle powołanego przepisu przyznanie tego świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się – zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 kpa), jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 kpa. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia powyższych reguł procesowych w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy i okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Zarówno w zaskarżonej decyzji jak i w decyzji ją poprzedzającej przyjął bowiem, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których zmarła matka dzieci mogłaby nabyć uprawnienie do wnioskowanego świadczenia. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Przede wszystkim należy zauważyć, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ niezasadnie przyjmuje, iż okres składkowy D.S. ustał w sierpniu 1998 r. z momentem zaprzestania pobierania zasiłku dla bezrobotnych i do czasu orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy w listopadzie 2003 r., tj. przez okres ponad 4 lat, nie podlegała ona ubezpieczeniu społecznym. Powyższe ustalenie pozostaje bowiem w sprzeczności z materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie, z którego wynika, że po ustaniu zasiłku dla bezrobotnych, w okresie od dnia [...] sierpnia 1998 r. do dnia [...] marca 2001 r., czyli przez 2 lata 7 miesięcy i 18 dni, zmarła matka dzieci przebywała na urlopie wychowawczym. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w uzasadnieniu decyzji pierwszoinstancyjnej z dnia [...] maja 2007 r. przyznał zresztą, że po wykorzystaniu okresu przysługującego na wychowanie dzieci w marcu 2001 r. do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy, tj. przez ponad 2 lata, nie został udowodniony żaden okres poprzedzający opłaceniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W ocenie Sądu okoliczność dotycząca okresu, w jakim matka dzieci pozostawała poza ubezpieczeniem społecznym, ma istotne znaczenie dla oceny przesłanki szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Ponadto należy wskazać, że organ nie zbadał także innych przesłanek warunkujących możliwość przyznania bądź odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a w szczególności dotyczących nieposiadania niezbędnych środków utrzymania. Z akt rentowych wynika, że wnioskodawca zamieszkuje z pięciorgiem dzieci w wieku szkolnym. Nie posiada gospodarstwa rolnego i prowadzi własną działalność gospodarczą "o dochodzie zerowym". Pobiera świadczenie rodzinne o łącznej kwocie [...] zł miesięcznie. Tymczasem, w dacie wydania zaskarżonej decyzji, na jego utrzymaniu pozostała trójka dzieci w wieku szkolnym. Odnośnie natomiast dochodu ojca to już we wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, podał on, że jest hydraulikiem i jego zarobki z działalności gospodarczej są niewielkie. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej A.S. wskazał, że prowadzi firmę usługową i posiada firmowy samochód dostawczy. W świetle rozbieżnych wyjaśnień samego wnioskodawcy obowiązkiem organu było zbadanie sytuacji materialnej rodziny i ustalenie dlaczego ojciec dzieci, mając zawód hydraulika, nie uzyskuje dochodu oraz dlaczego mimo braku dochodu z prowadzonej działalności, nadal ją wykonuje. Wobec stwierdzonych uchybień, zasadne było uchylenie zarówno zaskarżonej jak i poprzedzającej ją decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wydanie rozstrzygnięcia, bez rozważenia wszystkich wyżej podniesionych okoliczności sprawy i w konsekwencji nieodniesienie się do nich w uzasadnieniach decyzji stanowi naruszenia art. 7, 77 § 1, 80 i art. 107 § 3 kpa. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.– Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w całości Sąd orzekł, na podstawie art. 152 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. ----------------------- 1