II SA/Wa 1565/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Pisula-Dąbrowska, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Janusz Walawski, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2014 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. J. M. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2013 r. znak sprawy: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.); zwanej dalej kpa, po rozpatrzeniu wniosku R. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] maja 2013 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ w uzasadnieniu decyzji podał, że z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 z późn. zm.) wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, nie wypracował prawa do świadczenia na zasadach ogólnych w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Będzie to zatem zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową połączoną z ubezpieczeniem społecznym, z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W toku postępowania ustalono, że R. K. na przestrzeni 47 lat życia w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy udowodniła łącznie 12 lat, 4 miesiące i 3 dni okresów składkowych. W 10-leciu przed dniem złożenia wniosku o świadczenie w trybie zwykłym, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych – udokumentowała wnioskodawczyni okres 1 roku, 3 miesięcy i 23 dni tych okresów. Jak wynika z dokumentacji orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2005 r. wnioskodawczyni uznana została za częściowo niezdolną do pracy od dnia [...] lutego 2005 r. do dnia [...] czerwca 2005 r., za całkowicie niezdolną do pracy od dnia [...] czerwca 2005 r. do listopada 2007 r. Data częściowej niezdolności do pracy ustalona została na dzień [...] lutego 2005 r. Kolejnym orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2008 r. została wnioskodawczyni uznana za całkowicie niezdolną do pracy od [...] czerwca 2005 r. do dnia [...] lutego 2009 r. Po ponownym badaniu w dniu [...] grudnia 2009 r. została ona uznana za częściowo niezdolną do pracy od dnia [...] lutego 2005 r. do dnia [...] grudnia 2011 r. i wreszcie orzeczeniem z dnia [...] marca 2013 r. została uznana wnioskodawczyni za osobę całkowicie niezdolną do pracy od dnia [...] stycznia 2012 r. do dnia [...] marca 2015 r. Częściowa niezdolność do pracy powstała od dnia [...] lutego 2005 r. do dnia [...] stycznia 2012 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że w przedmiotowej sprawie renta w drodze wyjątku nie może zostać przyznana, gdyż brak jest okoliczności szczególnych usprawiedliwiających niemożność uzyskania przez wnioskodawczynię świadczenia w zwykłym trybie. Jednocześnie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podniósł, że od dnia [...] lutego 1997 r. do dnia [...] czerwca 2005 r. i od dnia [...] kwietnia 2009 r. do dnia [...] stycznia 2012 r. wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych okresach nie była wobec R. K. orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zaradzić. Ponadto organ uznał, że trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi R. K. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, uzupełnionej pismem z dnia 19 listopada 2013 r., w której kwestionując zaskarżoną decyzję wskazała, że nie ma możliwości podjęcia pracy ze względu na swój stan zdrowia, nawrót choroby nowotworowej. Skarżąca wskazała, że czeka ją kolejna operacja. W ZUS ma przyznany znaczny stopień na okres 2 lat, z Powiatowego Orzecznictwa na stałe oraz zaświadczenie od lekarza medycyny pracy o całkowitym zakazie wykonywania pracy. Wskazała, że ubiegała się również o przyznanie renty w drodze wyjątku od Prezesa Rady Ministrów, jednakże również to świadczenie nie zostało jej przyznane. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty zawarte w swoich decyzjach. Podał też, że skarżąca ubiegała się o świadczenie w drodze wyjątku w 2006 r., decyzjami z dnia [...] lutego 2006 r. i [...] marca 2006 r. odmówiono jej wnioskowanego świadczenia, z uwagi na brak w sprawie jakichkolwiek okoliczności szczególnych. Skarga od decyzji organu do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, którą skarżąca wniosła, została wyrokiem z dnia 13 czerwca 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 719/06 oddalona. W dniu [...] listopada 2008 r. ponownie wydano decyzję odmawiającą przyznania tego świadczenia. Jak bowiem wynika z nadesłanych akt, nadal nie zostały łącznie spełnione przesłanki ze wskazanego wyżej art. 83 powołanej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a stan sprawy nie uległ w porównaniu z rokiem 2006 żadnym istotnym zmianom, uzasadniającym zmianę stanowiska organu. 42-letnia skarżąca legitymowała się łącznie stażem ubezpieczeniowym w wymiarze 12 lat i 4 miesięcy, z czego zaledwie 9 lat i 4 miesiące to okresy składkowe a 1 rok to pobieranie zasiłku dla bezrobotnych z PUP. Z akt sprawy ani wyjaśnień skarżącej nie wynikało w dalszym ciągu, by zarówno bardzo krótki łączny staż ubezpieczeniowy, jak i przerwa w nim od sierpnia 2007 r., tj. od wyczerpania prawa do zasiłku dla bezrobotnych spowodowane były jakimikolwiek szczególnymi, niezależnymi od skarżącej okolicznościami. Skarżąca wywodziła, że nie mogła podejmować pracy z uwagi na fakt rozpadu małżeństwa, chorób córki i jej depresje i inne problemy zdrowotne oraz sytuację na rynku pracy. Prezes ZUS utrzymał powyższą decyzję w mocy decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r., nie znajdując nowych okoliczności mających wpływ na zmianę decyzji odmawiającej prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał, że skarżąca do czerwca 2005 r. nie była całkowicie niezdolna do pracy, a samo powołanie się na bezrobocie nie oznacza wykazania okoliczności szczególnych. Także ta decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 28 maja 2009 r. o sygn. akt II SA/Wa 222/09 skargę oddalił. Skarżąca ponownie wystąpiła o świadczenie w dniu [...] lutego 2013 r., wskazując ponownie na swój stan zdrowia i trudną sytuację materialną – to jest te okoliczności, które w żadnym z prowadzonych postępowań nie były przez organ kwestionowane. Żadne nowe okoliczności, mogące mieć charakter szczególny w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jak też w ogóle okoliczności nieznane wcześniej organowi, nie zostały przez skarżącą podniesione. Prezes ZUS wskazaną na wstępie decyzją odmówił przyznania tego świadczenia, uznając, że nie zostały spełnione przez skarżącą szczególne, niezależne od niej okoliczności, uzasadniające taki krótki okres ubezpieczenia. Pismem z dnia 19 lutego 2014 r. pełnomocnik skarżącej, ustanowiony w ramach przyznanego prawa pomocy mec. J. M., w uzupełnieniu skargi R. K., wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2013 r. W uzasadnieniu tego pisma zarzuciła organowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa poprzez niepodjęcie w ramach postępowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego poprzez niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego oraz potraktowanie zebranych dowodów w sposób wybiórczy. Uzasadniając skargę pełnomocnik skarżącej, odpowiadając na zarzuty organu odnośnie braku po stronie skarżącej, szczególnych okoliczności podniosła, że wielokrotnie powoływała się ona na okoliczności uniemożliwiające jej podjęcie zatrudnienia w latach 1997 r. do 2005 oraz w czasie, gdy stwierdzono wobec niej częściową niezdolność do pracy. Tymi okolicznościami były obiektywne trudności w podjęciu pracy spowodowane jej stanem zdrowia, chorobą córki oraz sytuacją na rynku pracy. Wskazała, że mimo iż organy uznały te wyjaśnienia za niewystarczające to nie próbowały uzupełnić materiału dowodowego, choćby poprzez zwrócenie się do skarżącej o stosowną dokumentację medyczną jej bądź córki lub dokumentację z urzędu pracy. Pełnomocnik skarżącej podniosła również, że organ wybiórczo potraktował dowody w sprawie, opierając się jedynie na dokumentach stanowiących podstawę wyliczonych okresów składkowych. Wskazała, że organ pominął zupełnie pozostałe dowody, tj. te, z których wynikały okoliczności tłumaczące niemożność podjęcia zatrudnienia. Jedną z nich była choroba małoletniej córki (karta leczenia szpitalnego, k. 85). Podjęcie pracy przez samotną matkę w sytuacji, gdy jej przewlekle chore dziecko wymagało stałej opieki z oczywistych względów nie było możliwe. Pozostałe dowody, które organ pominął, dotyczyły stwierdzonej od 2005 r. niezdolności do pracy skarżącej. W pewnym zakresie była to niezdolność częściowa, co dla organu było równoznaczne z tym, że skarżąca mogła podjąć działalność zarobkową, a zatem, że nie zachodziły szczególne okoliczności uniemożliwiające uzyskanie świadczenia w trybie zwykłym. Pełnomocnik skarżącej zarzuciła również decyzji naruszenie art. 107 § 3 kpa w związku z art. 77 § 1 kpa poprzez nieodniesienie się do całości argumentacji skarżącej oraz do wszystkich dowodów znajdujących się w aktach niniejszego postępowania. Niezależnie od powyższych zarzutów, odnosząc się do przesłanek z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, pełnomocnik skarżącej powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych podała, że jej zdaniem przesłanki te zostały spełnione. Skarżąca bowiem z uwagi na obiektywne przeszkody, niezawinione przez nią i niemożliwe do pokonania, przez długi okres nie była w stanie podjąć żadnej pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przystępując do rozpoznania niniejszej sprawy wskazać należy, że skarżąca ubiegała się o świadczenie w drodze wyjątku w 2006 r., decyzjami z dnia [...] lutego 2006 r. i [...] marca 2006 r. odmówiono jej wnioskowanego świadczenia, z uwagi na brak w sprawie jakichkolwiek okoliczności szczególnych. Skarga od decyzji organu do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, którą skarżąca wniosła, została wyrokiem z dnia 13 czerwca 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 719/06 oddalona. W dniu [...] listopada 2008 r. ponownie wydano decyzję odmawiającą przyznania tego świadczenia. Jak bowiem wynika z nadesłanych akt, organ uznał, że nadal nie zostały łącznie spełnione przesłanki ze wskazanego wyżej art. 83 powołanej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a stan sprawy nie uległ w porównaniu z rokiem 2006 żadnym istotnym zmianom, uzasadniającym zmianę stanowiska organu. 42-letnia skarżąca legitymowała się łącznie stażem ubezpieczeniowym w wymiarze 12 lat, 4 miesiące, z czego zaledwie 9 lat i 4 miesiące to okresy składkowe a 1 rok to pobieranie zasiłku dla bezrobotnych z PUP. Organ podał w nich, że z akt sprawy ani wyjaśnień skarżącej nie wynikało w dalszym ciągu, by zarówno bardzo krótki łączny staż ubezpieczeniowy, jak i przerwa w nim od sierpnia 2007 r., tj. od wyczerpania prawa do zasiłku dla bezrobotnych spowodowane były jakimikolwiek szczególnymi, niezależnymi od skarżącej okolicznościami. Skarżąca wywodziła, że nie mogła podejmować pracy z uwagi na fakt rozpadu małżeństwa, chorób córki i jej depresje i inne problemy zdrowotne oraz sytuację na rynku pracy. Prezes ZUS utrzymał powyższą decyzję w mocy decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r., nie znajdując nowych okoliczności mających wpływ na zmianę decyzji odmawiającej prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał, że skarżąca do czerwca 2005 r. nie była całkowicie niezdolna do pracy, a samo powołanie się na bezrobocie nie oznacza wykazania okoliczności szczególnych. Także ta decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 28 maja 2009 r. o sygn. akt II SA/Wa 222/09 skargę oddalił. Wskazać należy, że orzeczenia te korzystają z przymiotu powagi rzeczy osądzonej, zgodnie bowiem z art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania, wyrażone w orzeczeniu sądu administracyjnego, wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia. Skarżąca ponownie wystąpiła o świadczenie w dniu [...] lutego 2013 r. wskazując na swój stan zdrowia i trudną sytuację materialną – to jest te okoliczności, które w żadnym z prowadzonych postępowań nie były przez organ kwestionowane. Prezes ZUS wskazaną na wstępie decyzją odmówił przyznania tego świadczenia, uznając, że nie zostały spełnione przez skarżącą szczególne, niezależne od niej okoliczności, uzasadniające taki krótki okres ubezpieczenia. Ponownie rozpoznając sprawę z wniosku skarżącej z dnia [...] lutego 2013 r. wskazać należy, że podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Podkreślić należy, że obowiązkiem osoby ubezpieczonej jest w ciągu swojego dorosłego życia przepracować wymagany okres w celu nabycia uprawnień emerytalno-rentowych, a tylko szczególne okoliczności, które uniemożliwiają jej zatrudnienie przez odpowiedni okres czasu, usprawiedliwiają niewykonanie tego obowiązku. Okolicznością szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabycie świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach – na potrzeby stosowania powołanego powyżej przepisu – należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, LEX nr 537884). Z akt postępowania administracyjnego wynika, że R. K. legitymuje się krótkim stażem ubezpieczeniowym, bowiem na przestrzeni 47 lat (w wieku 45 lat stała się osobą całkowicie niezdolną do pracy) udokumentowała jedynie 12 lat, 4 miesiące i 3 dni łącznego okresu ubezpieczenia, zaś w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym 5 lat, udokumentowała jedynie 1 rok, 3 miesiące i 23 dni okresów składkowych. Ponadto w latach 1997-2005 oraz 2009-2012 wystąpiły przerwy, w których skarżąca nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi. Skarżąca dowodzi, że choć w przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że w okresie od 1997 r. do 2005 r. nie wykonywała zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia społeczne i rentowe, to jednak w sprawie istotne jest to, co było powodem, iż nie była zdolna do podjęcia zatrudnienia, wskazując, że były to ciężka sytuacja rodzinna związana rozwodem i z chorującą córką oraz pogarszający się jej stan zdrowia, niepozwalający jej na zatrudnienie. Wskazać jednak należy, że rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad dzieckiem nie ma charakteru okoliczności szczególnej, gdyż jest to każdorazowo wybór osoby zainteresowanej. Fakt ten nie może zostać więc uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od woli ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy. Świadczenie w drodze wyjątku może być bowiem przyznane jedynie w sytuacji łącznego spełnienia obligatoryjnych przesłanek określonych w art. 83 powołanej ustawy. Z uwagi na to, iż R. K. nie wykazała istnienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie spełniła wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym, brak było podstaw do przyznania jej przedmiotowego świadczenia. Odnosząc się zaś do podnoszonego przez skarżącą, jak i jej pełnomocnika, ciężkiego stanu zdrowia w jakim obecnie znajduje się skarżąca to podkreślić należy, że ten stan zdrowia nigdy nie był kwestionowany przez organ, nie zmienia to jednak faktu, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku uzależnione jest od spełnienia trzech podanych wyżej przesłanek, które muszą zostać spełnione łącznie. Obecna niemożność podjęcia zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy oraz podnoszone przez skarżącą trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. Na podstawie art. 250 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), Sąd przyznał pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenie w wysokości 240 zł powiększone o należny podatek od towarów i usług w wysokości 55,20 zł tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.