II SA/Wa 1582/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz, Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Protokolant Łukasz Bazyluk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 marca 2009 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata M. S. kwotę 240 zł (słownie dwieście czterdzieści) oraz kwotę 52,80 (słownie pięćdziesiąt dwa osiemdziesiąt) stanowiącą 22 % podatku od towaru i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2008 r. znak sprawy: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.); zwanej dalej kpa, po rozpatrzeniu wniosku J.B. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] marca 2008 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. W toku postępowania ustalono, że J.B. na przestrzeni 49 lat życia w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy udowodnił łącznie, po doliczeniu, w wyniku postępowania wyjaśniającego, okresu zatrudnienia na terenie [...] oraz Polski od dnia [...] sierpnia 1991 r. do dnia [...] października 1991 r., okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 12 lat, 7 miesięcy i 20 dni. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2008 r., po ponownym badaniu, wnioskodawca został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i niezdolnego do samodzielnej egzystencji na trwałe. Częściowa niezdolność do pracy powstała w dniu [...] lipca 2001 r., całkowita niezdolność w dniu [...] października 2003 r., zaś niezdolność do samodzielnej egzystencji w dniu [...] listopada 2005 r. W okresach od dnia [...] listopada 1991 r. do dnia [...] sierpnia 1996 r., od dnia [...] maja 1997 r. do dnia [...] czerwca 2000 r. oraz od dnia [...] lipca 2000 r. (tj. następnego dnia po dniu od ustania prowadzenia działalności gospodarczej) do momentu ustalenia całkowitej niezdolności do pracy ([...] października 2003 r.) J.B. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że w przedmiotowej sprawie renta w drodze wyjątku nie może zostać przyznana, gdyż brak jest okoliczności szczególnych usprawiedliwiających zarówno bardzo krótki okres ubezpieczenia, który jest nieadekwatny do wieku wnioskodawcy jak i liczne w nim przerwy, zwłaszcza, że w tych okresach nie była orzeczona wobec niego całkowita niezdolność do pracy z powodu choroby, a stwierdzona od [...] lipca 2001 r. częściowa niezdolność nie wykluczała możliwości podjęcia pracy, a jedynie ją ograniczała. Jednocześnie podniósł, że powoływanie się przez J.B. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy na wcześniejszą chorobę od 1997 r. uniemożliwiającą mu wykonywanie pracy nie mogło zostać uwzględnione, bowiem zgodnie z art. 14 ust. 3 tej ustawy podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu, lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej. Tak więc, orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej jest wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Ponadto organ uznał, że trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której J.B. zakwestionował zaskarżoną decyzję uznając ją za krzywdzącą oraz wnosząc o pozytywne rozpatrzenie sprawy i przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy. Wnoszący skargę zarzucił organowi brak dokładnego przeanalizowania sprawy, a w szczególności okresu jego zatrudnienia i prowadzonej (od [...] listopada 1991 r. do [...] grudnia 1994 r. oraz od [...] sierpnia 1996 r. do [...] października 1998 r.) działalności gospodarczej od początku pojawienia się u niego choroby. Wskazał, że w miarę możliwości podejmował pracę, o czym świadczy fakt, np. zakupu w 1999 r. zakładu [...] czy też próby zatrudnienia w innej branży, jednakże pogarszający się stan zdrowia oraz inne kłopoty uniemożliwiły mu kontynuowanie pracy i opłacanie składek na ubezpieczenie, a przeprowadzona w 2005 r. operacja zupełnie pozbawiła go możliwości wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia. Skarżący zakwestionował także orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wskazując, iż przy ustalaniu całkowitej niezdolności do pracy brano pod uwagę jedynie wszczepienie mu [...] w 2003 r., pomijając zupełnie moment rozpoczęcia choroby i skutków z nią związanych, która, w jego ocenie, nie powstała z dnia na dzień, lecz trwała znacznie dłużej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi podał, że same deklaracje skarżącego, że choruje od dłuższego czasu, niż przyjęty przez lekarza orzecznika ZUS, jako początek niezdolności do pracy, nie mogą być dla organu w żaden sposób wiążące. Bezspornym jest, że skarżący jest obecnie całkowicie niezdolny do pracy, lecz stan taki istnieje od października 2003 r. Ponadto J.B. pozostawał poza ubezpieczeniem już w czasie, gdy w kraju nie występował problem bezrobocia, a w latach 90-tych przez znaczną ich część nie podejmował pracy objętej ubezpieczeniem. Tak więc, zdaniem organu, okres 12,5 roku na 31 lat aktywności zawodowej trudno uznać za adekwatny do wieku skarżącego. Wnoszący skargę w skierowanych do Sądu pismach procesowych z dnia 20 stycznia 2009 r. oraz z dnia 9 marca 2009 r. podtrzymał skargę wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zwrócił uwagę, że obecnie jest osobą trwale niezdolną do pracy i ze względu na liczne schorzenia nie może sam opuszczać domu i potrzebuje stałej opieki. Jednocześnie podkreślił, że pierwsze problemy ze zdrowiem zaczął odczuwać w 1999 r., kiedy przebył [...] i wówczas zrezygnował z działalności gospodarczej. Stwierdził, że prowadzenie tej działalności w jego stanie zdrowia było niemożliwe, zaś znalezienie pracy w 2003 r. okazało się bezskuteczne. Zdaniem skarżącego, organ rozpatrując wniosek o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku nie uwzględnił istotnej okoliczności, iż w czasie operacji, w efekcie której stracił możliwość wykonywania pracy, był zarejestrowany w Urzędzie Pracy w S. jako osoba bezrobotna od dnia [...] kwietnia 2003 r. do dnia [...] stycznia 2005 r. Podkreślił, że choroba oraz komplikacje pooperacyjne uniemożliwiły mu wykonywanie jakiejkolwiek pracy, natomiast fakt zarejestrowania się jako osoba bezrobotna przemawia za tym, że dążył on do znalezienia zatrudnienia celem wypracowania w przyszłości świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Zaznaczył, że nieodprowadzanie składek w tym okresie było spowodowane zdarzeniem losowym, na które nie miał wpływu. Ponadto podał, że aktualnie nie ma środków do życia, otrzymuje zasiłek stały od dnia [...] sierpnia 2005 r., który nie wystarcza mu na pokrycie kosztów związanych z utrzymaniem, leczeniem oraz opieką. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Obowiązkiem osoby ubezpieczonej jest w ciągu swojego dorosłego życia przepracować wymagany okres w celu nabycia uprawnień emerytalno-rentowych, a tylko szczególne okoliczności, które uniemożliwiają jej zatrudnienie przez odpowiedni okres czasu, usprawiedliwiają niewykonanie tego obowiązku. Okolicznością szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabycie świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach – na potrzeby stosowania powołanego powyżej przepisu – należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, LEX nr 537884). Z akt postępowania administracyjnego wynika, że J.B. na 49 lat życia przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy udowodnił 12 lat, 7 miesięcy i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W latach 1991-1996, 1997-2000 oraz od dnia [...] lipca 2000 r. (ostatnio udowodniony okres ubezpieczenia) do dnia ustalenia całkowitej niezdolności do pracy, tj. [...] października 2003 r. nie wykonywał żadnej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Zdaniem Sądu, w przedmiotowej sprawie nie wykazano szczególnych okoliczności usprawiedliwiających krótki okres zatrudnienia i liczne przerwy w ubezpieczeniu J.B. w ciągu kilkunastu lat aktywności zawodowej. W okresach przerw w ubezpieczeniu wnioskodawca nie był osobą całkowicie niezdolną do pracy, a zatem nie istniały niezależne od skarżącego przeszkody uniemożliwiające spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Stwierdzenie zaś przez lekarza orzecznika, że od dnia [...] lipca 2001 r. skarżący był częściowo niezdolny do pracy nie stanowi samo w sobie okoliczności szczególnej. Jednocześnie na brak zaistnienia przesłanki szczególnych okoliczności wskazuje długi okres nieodprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, który miał miejsce na długo przed pojawieniem się choroby. Podkreślić również należy, że kwestionowanie przez skarżącego na etapie skargi do Sądu, ustalonej przez lekarza orzecznika ZUS, daty powstania całkowitej niezdolności do pracy określonej na [...] października 2003 r. i powoływanie się na fakt, że choroba pojawiła się znacznie wcześniej, nie może być podstawą do odmiennych w tym zakresie ustaleń przyjętych w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2008 r. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego skarżący nie wnosił sprzeciwu, jest ostateczne, a Sąd nie ma uprawnień do badania zarówno orzeczeń lekarzy orzeczników ZUS, jak i komisji lekarskich ZUS, jak też możliwości kierowania ubezpieczonych na badania lekarskie. Ponadto ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane pozwalające na niewątpliwie bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 1967 r., sygn. akt III URN 10/67, OSNC 1968/2/29). W świetle powyższego nie ma podstaw do przyjęcia innej daty powstania niezdolności do pracy, niż podana w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS, a wobec niespełnienia przesłanki w postaci szczególnych okoliczności, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, brak było podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie Sądu, również powoływanie się przez skarżącego na uzyskanie statusu osoby bezrobotnej w okresie od dnia [...] kwietnia 2003 r. do dnia [...] stycznia 2005 r., nie jest okolicznością szczególną. Sama rejestracja w charakterze bezrobotnego już w momencie pojawienia się choroby (częściowej, a później całkowitej niezdolności do pracy) nie może stanowić podstawy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Biorąc pod uwagę trudną sytuację na rynku pracy, a co za tym idzie fakt, że wiele osób jest zarejestrowanych jako osoby poszukujące pracy, uznając argumenty skarżącego, należałoby przyjąć, iż wszystkim im powinno być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Wówczas jednak świadczenie, o którym mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, nie stanowiłoby świadczenia przyznawanego w trybie szczególnym. Świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane jedynie w sytuacji łącznego spełnienia obligatoryjnych przesłanek określonych w art. 83 powołanej ustawy. Ponieważ skarżący nie wykazał istnienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie spełnił wymagań dających prawo do emerytury lub renty, brak było możliwości przyznania mu tego świadczenia. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. Na podstawie art. 250 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), Sąd przyznał pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenie w wysokości 240 zł powiększone o należny podatek od towarów i usług w wysokości 52, 80 zł tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.