II SA/Wa 1583/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Sędziowie WSA Eugeniusz Wasilewski, Sławomir Antoniuk, Protokolant Beata Gibzińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lutego 2009 r. sprawy ze skargi E. S. – przedstawicielki ustawowej małoletnich dzieci: W., K., A. i D. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku E. S., decyzją z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] odmówił przyznania jej małoletnim dzieciom W., K., A. i D. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. W uzasadnieniu organ podał, że na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec dzieci, który zmarł w wieku 54 lat, posiada udokumentowane 20 lat, 9 miesięcy i 26 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W latach 1977-1979, 2000-2003, 2003-2007 wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Organ stwierdził, że wnioskowane świadczenie nie może zostać przyznane, gdyż w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Ponadto jak wynika z wniosku, ojciec dzieci podejmował prace dorywcze bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego, zaś podejmowanie pracy bez ubezpieczenia było świadomym wyborem rodzącym określone skutki prawne. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy E. S. podała, że mąż chorował na [...]. Stawał na komisję lekarską, ale nie otrzymał renty. Jego stan zdrowia wymagał ciągłego leczenia i uniemożliwiał mu podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Dopiero po jego śmierci orzeczono trwałą niezdolność do pracy. Skarżąca podniosła, iż sytuacja finansowa rodziny jest bardzo trudna. Nie posiada środków na leczenie i utrzymanie dzieci. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2008 r. nr [...] utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu podał, że łączny okres przerw w ubezpieczeniu zmarłego wynosi 7 lat, 3 miesiące i 29 dni. W okresie tym zmarły nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W wymienionym okresie nie była ustalona u ojca dzieci całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto jak wynika z wniosku E. S. w wykazanych przerwach ubezpieczony podejmował zatrudnienie tzw. "dorywcze" bez zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych. Brak dbałości o ubezpieczenie w trakcie wykonywania pracy dorywczej było wynikiem powstania okoliczności, które ubezpieczony sam kształtował. Świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne przez ponad 7 lat ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Fakt ten nie może być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe, niezależne od ubezpieczonego, w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję z dnia [...] września 2008 r. E. S. podała, że zmarły mąż był zarejestrowany w Urzędzie Pracy w B. jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. W tym czasie nie złożono mu żadnej oferty pracy z uwagi na jego wiek. Przez pewien okres pracował w Gminie B. przy pracach interwencyjnych (sezonowych). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w postępowaniach w sprawach o świadczenia określone w ustawie ma obowiązek stosować przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.). Podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma obowiązek przestrzegania zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 kpa. Ma on zatem obowiązek podejmowania wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, a w szczególności winien z urzędu określić, jakie dowody są niezbędne dla ustalenia stanu faktycznego. Organ ma także obowiązek należycie i wyczerpująco informować stronę o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego - art. 9 kpa. Spoczywa na nim obowiązek wyczerpującego zebrania, rozpatrzenia i oceny materiału dowodowego, co wynika z przepisu art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa oraz obowiązek uzasadnienia rozstrzygnięcia według wymagań określonych w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Stwierdzić należy, iż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie odniósł przesłanki szczególnych okoliczności, o której mowa w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, do indywidualnej sytuacji, w której znalazł się skarżący. Nie wyjaśnił bowiem, z jakiego powodu doszło do powstania ponad 7-letniej przerwy w ubezpieczeniu, a tym samym czy strona miała realne możliwości kontynuowania ubezpieczenia. Organ całkowicie pominął fakt, iż zarówno we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, jak i we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca wskazywała, że zmarły mąż chorował od wielu lat i stan jego zdrowia nie pozwalał mu na podjęcie zatrudnienia. Organ nie wyjaśnił, czy w podanym okresie zmarły rzeczywiście chorował, a jeżeli tak, to czy jego choroba miała wpływ na możliwości zatrudnienia w czasie przypadającym na okres bezskładkowy. Wskazane powyżej okoliczności nie były przez Prezesa ZUS brane pod uwagę i nie były analizowane pod kątem realnych możliwości pozyskania przez skarżącego pracy w powołanym okresie. Wskazać również należy, że przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku, nie można pominąć łącznego okresu ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku. Zmarły w wieku 54 lat ojciec dzieci, legitymuje się stosunkowo dużym okresem zaliczanym do uprawnień emerytalnych wynoszącym 20 lat, 9 miesięcy i 26 dni, z czego tylko 1 rok, 11 miesięcy i 10 dni przypada na okresy nieskładkowe. Nie bez znaczenia jest również okoliczność, iż w okresie od 2 sierpnia 2000 r. do 30 czerwca 2003 r. oraz od 1 października 2007 r. do 10 lutego 2008 r. zmarły był zarejestrowany jako osoba bezrobotna, co może świadczyć, iż dążył on do znalezienia zatrudnienia celem wypracowania w przyszłości świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Prezes ZUS nie dokonał ustaleń czy w podanym okresie S. S. aktywnie poszukiwał zatrudnienia oraz czy były mu przedstawiane oferty pracy. Organ nie ustalił też jaka skala bezrobocia występowała w powołanym okresie w miejscu zamieszkania zmarłego. Nie można też z góry założyć, że podejmowanie prac dorywczych bez odprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne, w sytuacji braku stałej pracy i konieczności zapewnienia licznej rodzinie środków do życia, dyskwalifikuje ten okres jako dający się usprawiedliwić szczególnymi okolicznościami, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy. Organ nie ustalił w jakich okresach i w jakich okolicznościach zmarły takie prace podejmował. Przede wszystkim jednak nie wyjaśniono, co skarżąca rozumie pod pojęciem "prace dorywcze". Niewykluczone, że E. S. sformułowania tego używa dla określenia krótkotrwałych okresów zatrudnienia, od których odprowadzane są składki na ubezpieczenie społeczne, a nie jak arbitralnie przyjął Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych świadczenia pracy bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zbadał wyczerpująco wszystkich okoliczności faktycznych niniejszej sprawy i w konsekwencji nie dopełnił obowiązku zgromadzenia pełnego materiału dowodowego, pozwalającego na obiektywną i wnikliwą jego ocenę. Z uwagi na powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), orzekł jak w sentencji. W oparciu o art. 152 powołanej wyżej ustawy, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.