II SA/Wa 1591/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska (spr.), Sędziowie WSA Ewa Marcinkowska, Andrzej Kołodziej, Protokolant Sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lutego 2011 r. sprawy ze skargi J. P. – przedstawicielki ustawowej małoletniego M. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku J. P. – przedstawiciela ustawowego małoletniego M. P. z dnia [...] stycznia 2010 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 z późn. zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednej z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 54 lat ojciec dziecka posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 20 lat i 11 miesięcy. W 10-leciu przypadającym przed powstaniem niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania renty w trybie zwykłym – udowodniono tylko 1 rok i 1 dzień okresów składkowych. W latach 1977-1979 wystąpiła przerwa w wykonywaniu pracy. Ponadto po zaprzestaniu pobierania zasiłku dla osoby bezrobotnej w styczniu 1999 r. do dnia śmierci w maju 2009 r., tj. ponad 10 lat ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Organ ponadto podkreślił, że w jego ocenie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i spełnieniu przez ojca dziecka warunków do uzyskania jednego ze świadczeń w trybie zwykłym. Przy rozpatrywaniu wniosku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie może stanowić jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2010 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem organu. Wskazała, że cierpi na [...], wychowała czworo dzieci, a w tej chwili wychowuje niepełnosprawnego 16 letniego syna. Ponadto podkreśliła swoją bardzo trudną sytuację materialną. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] czerwca 2010 r. i w uzasadnieniu przytoczył wcześniejszą argumentację. Podkreślił, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż orzeczeniem z dnia [...] października 2009 r. komisja lekarska ZUS ustaliła, że ojciec dziecka był częściowo niezdolny do pracy od [...] stycznia 2008 r. oraz trwale całkowicie niezdolny do pracy od [...] maja 2009 r. Na przestrzeni 54 lat życia miał udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie 20 lat i 11 miesięcy. W okresach od [...] sierpnia 1977 r. do [...] marca 1979 r. i od [...] stycznia 1999 r. do [...] maja 2009 r. ww. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, chociaż wówczas nie była orzeczona wobec niego całkowita niezdolność do pracy. Podkreślił ponadto, że wykonywanie przez ojca dziecka prac na roli w gospodarstwie rolnym rodziców w okresach od [...] lutego 1971 r. do [...] listopada 1973 r. i od [...] sierpnia 1977 r. do [...] marca 1979 r. nie może podlegać zaliczeniu jako okres uzupełniający, albowiem nie odprowadzano składki na ubezpieczenie społeczne rolników, jak również ww. okresy nie przypadają w ostatnim 10-leciu na dzień powstania niezdolności do pracy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J. P. wniosła o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2010 r. oraz decyzji ją poprzedzającej, powołując się na wcześniej wykazane zarzuty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, uznając jednocześnie ową decyzję za krzywdzącą. Podkreśliła, że jej zmarły mąż 8 lat pracował w gospodarstwie rolnym rodziców oraz 16 lat w bardzo ciężkich warunkach w lesie. Wskazała ponadto, że niepodejmowanie pracy przez męża było spowodowane złym stanem zdrowia oraz panującym bezrobociem. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) – zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty i pozostawia przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. Z cytowanego już wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o świadczenie, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z treścią art. 124 cytowanej już wyżej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Odnosząc się tymczasem do rozpatrywanej sprawy, stwierdzić należy, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie odniósł się do okoliczności, że zmarły ojciec w stosunku do wieku, ma udowodniony łączny okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 20 lat, a wskazuje jedynie, że w ostatnim dziesięcioleciu w miejsce wymaganego okresu 5 lat posiada jedynie 1 rok i 1 dzień okresów składkowych, a przecież omawiany przepis art. 83 ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i wobec tego, okoliczność ta nie ma przesądzającego charakteru w sprawie. Kwestią zasadniczą są natomiast powody niespełnienia przez T. P. wymagań, uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena, czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności. Trafne jest stanowisko organu, że sytuacja na rynku pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy co wielokrotnie podkreślał w swoich orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny. Jednakże nie można tej zasady generalizować, lecz należy każdorazowo zbadać przyczyny braku zatrudnienia. Jak wynika z akt sprawy, zmarły w wieku 54 lat ojciec małoletniego M., ma 20 lat i 11 miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy od [...] maja 2009 r. Wskazać należy, że organ nie zajął się wyjaśnieniem, czy stan zdrowia zmarłego oraz bardzo wysokie bezrobocie w miejscu zamieszkania nie miało wpływu na niewypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Dokładnego przeanalizowania pod kątem wystąpienia szczególnych okoliczności, warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wymaga właśnie stan zdrowia zmarłego w okresie przed orzeczeniem o niezdolności do pracy, co mogło mieć wpływ, przy dużym bezrobociu, na małą atrakcyjność ojca dziecka na rynku pracy. Tymczasem w zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się w ogóle do powyższych kwestii, a zdaniem Sądu były to okoliczności, które można by uznać za szczególne. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu, organ powinien ponownie dokonać oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego pod kątem wystąpienia w sprawie przesłanki szczególnych okoliczności uzasadniającej przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując wskazać należy, że Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały – w ocenie Sądu – istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji powyższych stwierdzeń, koniecznym jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego i ponowna ocena całości materiału dowodowego. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec, jak w sentencji wyroku. W oparciu o artykuł 152 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.