II SA/Wa 1611/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Iwona Maciejuk (spr.), Protokolant starszy specjalista Bogumiła Kobierska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi małoletniego S. K. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lipca 2017 r. M. K. wniosła do Prezesa ZUS w imieniu małoletniego syna S. K. wniosek o przyznanie mu po zmarłym ojcu J. D. renty rodzinnej na podstawie artykułu 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] września 2013 r. odmówił przyznania tego świadczenia. Decyzją z dnia [...] października 2013 r. Prezes ZUS utrzymał powyższą decyzję w mocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 11 lutego 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2325/13 uchylił decyzję z dnia [...] października 2013 r. i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] września 2013 r. W uzasadnieniu Sąd wskazał m.in., że aktywność zawodowa J. D. powinna być analizowana z uwzględnieniem jego możliwości wykonywania pracy zarobkowej, które z kolei były wprost uzależnione od jego choroby umysłowej. Sąd wskazał, że należy ocenić, jaka była możliwość świadczenia tej pracy w okresie przed majem 2010 r., na ile jego zdolność do wykonywania prac (i jakich) była wówczas ograniczona, skoro zważy się na stwierdzone przez lekarzy orzeczników ZUS naruszenie sprawności organizmu J. D., które powstało przed ukończeniem przez niego 18 roku życia albo 25 roku życia. Sąd stwierdził, że dokonanie powyższych ustaleń jest kluczowe dla prawidłowego rozpatrzenia sprawy. Komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] czerwca 2014 r. ustaliła, że zmarły ojciec dziecka był całkowicie niezdolny do pracy od [...] maja 2010 r., a niezdolność całkowita była poprzedzona niezdolnością częściową, istniejącą od dzieciństwa J. D. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] lipca 2014 r. odmówił świadczenia w drodze wyjątku, wskazując, że niezdolność częściowa, jaką ustalono u ojca dziecka nie jest okolicznością, wykluczającą jego aktywność zawodową. Po rozpatrzeniu odwołania, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] października 2014 r. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2014 r. W uzasadnieniu wskazał, że nie zaistniały przeciwwskazania, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu uzyskania uprawnień w trybie zwykłym. Odnosząc się do "wcześniejszych problemów zdrowotnych ojca dziecka" organ wyjaśnił, że samo wystąpienie schorzenia nie jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Organ wskazał, że orzeczona od dzieciństwa częściowa niezdolność do pracy nie wykluczała możliwości podjęcia zatrudnienia przez ojca dziecka tylko ją ograniczała. Ojciec dziecka mógł poszukać zatrudnienia w zakładach pracy chronionej. Organ stwierdził brak szczególnych okoliczności. Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2017 r. M. K., działając w imieniu małoletniego syna S. K., ponownie wystąpiła do Prezesa ZUS nazywając wniosek wnioskiem o "wznowienie postępowania", wskazując na pojawienie się nowych okoliczności, tj. dokumentacji medycznej z Wojewódzkiego Szpitala [...] w [...]. Wskazała, że dokumentacja ta potwierdza stan zdrowia oraz niemożność świadczenia pracy przez J. D. od dzieciństwa. Strona wskazała, że już z karty informacyjnej z dnia [...] marca 1994 r. wynika, iż u J. D. stwierdzono [...], ociężałość umysłową. Choroba ta wiąże się z nieodwracalnym uszkodzeniem mózgu. [...] to ogólne określenie na przewlekłe lub trwałe uszkodzenie mózgu. [...] mogą być powikłaniem licznych chorób (także tych w okresie ciąży), zatruć lub urazów głowy. Niezależnie od tego, jakie są przyczyny [...], prowadzi ona m.in. do utraty funkcji ruchowych czy zdolności intelektualnych w sposób nieodwracalny. Wnioskodawczyni wskazała też, że na uwagę zasługuje znajdujące się w aktach sprawy ZUS oraz powoływane przez WSA orzeczenie Obwodowej Komisji Lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia nr [...] w [...] nr [...] z dnia [...].04.1994 r., stwierdzające u zmarłego J. D. schorzenia ograniczające zdolność do pracy w stopniu istotnym, stwierdzone od dzieciństwa. Powyższe potwierdza dokumentacja medyczna uzyskana ze szpitala w [...] (w załączeniu). Wnioskodawczyni wskazała, że w związku z powyższym J. D. nie mógł wykonywać pracy zawodowej od dzieciństwa z uwagi na jego chorobę psychiatryczną, uszkodzenie mózgu, co potwierdzone zostało w zgromadzonej licznie dokumentacji medycznej. Z tego względu zdaniem wnioskodawczyni w sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki do uzyskania przez jej małoletniego syna renty rodzinnej w drodze wyjątku. Wnioskodawczyni podniosła, że jej syn jest również osobą niepełnosprawną intelektualnie, ze stwierdzonym opóźnieniem rozwoju, upośledzeniem umysłowym, potrzebującym stałej opieki w czynnościach dnia codziennego. Ona natomiast leczy się na depresję, dyskopatię, alergię, jest po zabiegach operacyjnych. Podała, że sytuacja finansowa jest bardzo trudna, że utrzymują się z jej renty z tytułu niezdolności do pracy, z której otrzymuje ok. 500,00 zł miesięcznie. Lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z dnia [...] czerwca 2017 r. orzekł, że całkowita niezdolność do pracy J. D. istniała od [...] maja 2010 r. Jednocześnie stwierdził, że nie można ustalić całkowitej niezdolności do pracy przed [...] maja 2010 r. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...], na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 887), po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] kwietnia 2017 r., odmówił przyznania S. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu J. D. W uzasadnieniu wskazał, że częściowa niezdolność do pracy do [...] maja 2010 r. ograniczała, a nie uniemożliwiała podjęcie zatrudnienia przez ojca dziecka. Fakt ten nie może być uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2017 r. W uzasadnieniu wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w wyżej cytowanym art. 83 ustawy, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę-członka rodziny po osobie zmarłej. Prezes ZUS podał, że udokumentowano tylko 1 rok, 9 miesięcy i 8 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 41 lat. W 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy ojca dziecka, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, udokumentowano jedynie 9 miesięcy i 25 dni okresów składkowych. W okresach od [...].04.2000 r. do [...].05.2002 r. i od [...].10.2002 r. do [...].06.2008 r. ojciec dziecka nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ wskazał, że podnoszone problemy zdrowotne mogły ograniczać aktywność ojca dziecka na rynku pracy, ale jej nie uniemożliwiały. Istniejąca od dzieciństwa do [...].05.2010 r. częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała całkowicie możliwości wykonywania przez ojca dziecka zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Jednocześnie organ wskazał, że sama trudna sytuacja materialna nie stanowi podstawy do przyznania świadczenia. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi S. K. reprezentowanego przez matkę M. K., do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu strona wskazała, że z decyzją nie zgadza się. Podniosła, że wnioskodawca spełnia wszystkie przesłanki. Podała, że stan zdrowia ojca dziecka znajduje potwierdzenie w dokumentach medycznych. J. D. uznano za chorego już od dzieciństwa. Jego choroba uniemożliwiała mu podjęcie jakiejkolwiek pracy zawodowej. W ocenie skarżącej są to wyjątkowe, szczególne okoliczności, które uniemożliwiły podjęcie pracy zawodowej ojcu dziecka. Strona nie zgodziła się z organem, iż była to niezdolność częściowa, która jedynie ograniczała zdolność do podjęcia pracy. Podała, że dysponuje dokumentacją medyczną na potwierdzenie daty wystąpienia choroby u ojca dziecka, którą stwierdzono od dzieciństwa. Podkreśliła, że w świetle orzecznictwa sądowoadministracyjnego nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową, lecz także częściowa niezdolność do pracy, poprzez to, że ogranicza i utrudnia możliwość zatrudnienia, może być - przy uwzględnieniu wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawy - kwalifikowana w kategoriach szczególnych okoliczności. Podniosła, że niewątpliwie takim jest choroba umysłowa, na którą cierpiał ojciec dziecka. Choroba ta istniała od dzieciństwa, pomimo tego, że została stwierdzona pisemnie dopiero w późniejszym okresie. Nie ma to jednak żadnego znaczenia, bowiem J. D. nie był w stanie wykonywać żadnej pracy zawodowej. Powyższe zostało stwierdzone już w dniu [...] kwietnia 1994 r. przez Obwodową Komisję Lekarską do spraw inwalidztwa i zatrudnienia nr [...] w [...], która stwierdziła u J. D. schorzenia ograniczające zdolność do pracy w stopniu istotnym, od dzieciństwa. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Podał m.in., że skarżąca z kolejnym wnioskiem o świadczenie dla syna po zmarłym ojcu J. D. wystąpiła w dniu [...] kwietnia 2017 r. Wniosła o wznowienie postępowania na tej podstawie, iż zdobyła nową dokumentację medyczną z leczenia ojca dziecka. Organ wskazał, że dokumentacja medyczna, przekazana przez skarżącą, została skierowana do lekarzy orzeczników. Orzeczeniem z dnia [...] czerwca 2017 r. lekarz orzecznik potwierdził, iż całkowita niezdolność do pracy powstała u ojca dziecka dopiero [...] maja 2010 r., zatem data ta nie została zmieniona w stosunku do tej przyjętej w poprzednich postępowaniach. Wobec tego nie pojawiały się też żadne nowe okoliczności, mogące mieć wpływ na stanowisko organu, przedstawione skarżącej w decyzjach z 2014 r. Organ wyjaśnił, że organ przy wydawaniu decyzji związany jest wydanymi w sprawie orzeczeniami lekarskimi. Orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] kwietnia 2016 r. jest dla niego prawomocne i wiążące. Fakt, że skarżąca z nim polemizuje nie jest wystarczającą przesłanką do zakwestionowania dokumentu. Przekonanie skarżącej o znacznie większej, niż to ustalił organ, niezdolności do pracy ojca dziecka przed majem 2010 r. nie może być przez organ przyjęte za równoznaczne z istniejącymi, wydanymi w sprawie orzeczeniami, zgodnie z którymi przed tymże majem 2010 r. nie istniała u ojca dziecka całkowita niezdolność do pracy. Niezdolność zaś częściowa nie może być uznana za okoliczność wykluczająca aktywność zawodową. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga podlegała uwzględnieniu. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1383), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W świetle powołanego przepisu, przyznanie świadczenia pozostawiono uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Powyższe nie oznacza jednak, że organ zwolniony jest ze stosowania zasad ogólnych k.p.a. Prezes ZUS podejmujący decyzje administracyjne w tego rodzaju sprawach jest związany zatem rygorami procedury administracyjnej określającej obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i rozstrzygania. Obowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnienia rozstrzygnięcia zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej doszło do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organ stwierdził w zaskarżonej decyzji, że wobec zmarłego ojca dziecka przed [...] maja 2010 r. nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Częściowa zaś, istniejąca od dzieciństwa do [...].05.2010 r., niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała całkowicie możliwości wykonywania przez ojca dziecka zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Organ nie rozważył jednakże wszystkich okoliczności niniejszej sprawy. Przyjął niejako automatycznie, że brak orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy przed [...] maja 2010 r. oznacza, że nie istniały przeszkody w podjęciu aktywności zawodowej przez ojca dziecka. Skarżąca we wniosku z dnia [...] kwietnia 2017 r., załączając dokumentację medyczną z Wojewódzkiego Szpitala [...] w [...] wskazała, że dokumentacja ta potwierdza niemożność świadczenia pracy przez J. D. od dzieciństwa. Strona wskazała, że już z karty informacyjnej z dnia [...] marca 1994 r. wynika, iż u J. D. "stwierdzono [...], ociężałość umysłową". Podała, że "choroba ta wiąże się z nieodwracalnym uszkodzeniem mózgu". Okoliczność, że dokumentacja medyczna przekazana przez skarżącą została skierowana do lekarza orzecznika i lekarz orzecznik w orzeczeniu z dnia [...] czerwca 2017 r. potwierdził, że całkowita niezdolność do pracy powstała dopiero od [...] maja 2010 r., nie zwalniała organu od dokonania oceny, w jakim stopniu choroba ojca dziecka mogła pogarszać jego sytuację na rynku pracy oraz ograniczać zdolność do racjonalnego pokierowania swoim postępowaniem w trakcie poszukiwania pracy. Nie może bowiem budzić wątpliwości, że wymienione przez skarżącą schorzenia ojca dziecka można rozważać jako przeszkodę nie tylko ograniczającą, czy utrudniającą, ale wręcz udaremniającą możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia. Pamiętać należy przy tym, że nie zawsze dopiero orzeczona całkowita niezdolność do pracy stanowi przeszkodę w podjęciu zatrudnienia. Stan zdrowia ze względu na rodzaj schorzenia może stanowić w konkretnym przypadku okoliczność obiektywną i niezależną od woli danej osoby, która stanowiła przeszkodę w wypracowaniu świadczenia ustawowego. Szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją w pozycji dużo gorszej niż osobę zdrową. W tej sytuacji szczególną okolicznością, o której mowa w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy będzie nie tylko całkowita niezdolność do pracy (v. wyrok NSA z dnia 5 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 167/11, orzeczenia.nsa.gov.pl). W sprawie tej należało rozważyć, czy problemy zdrowotne ojca dziecka, potwierdzone w dokumentacji medycznej przedłożonej przez stronę, pozyskanej z Wojewódzkiego Szpitala [...], mogły stanowić istotną barierę dla potencjalnych pracodawców. Niewątpliwie bowiem zdiagnozowane, wskazane przez stronę schorzenie, potencjalnie stawiało ojca dziecka w nieporównywalnie gorszej sytuacji w porównaniu z osobami zdrowymi poszukującymi pracy (v. wyrok NSA z dnia 5 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1088/16, orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponownie rozpoznając sprawę Prezes ZUS uwzględni przedstawione wyżej rozważania i podejmie decyzję co do możliwości pozytywnego rozstrzygnięcia wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po wszechstronnym rozważeniu wszystkich okoliczności tej konkretnej sprawy. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), orzekł jak w wyroku.