II SA/Wa 163/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska (spr.) Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung Anna Mierzejewska Protokolant Aleksandra Weiher po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lipca 2010 r. sprawy ze skargi D.C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata I.D. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści) oraz kwotę 52,80 zł (pięćdziesiąt dwa osiemdziesiąt) stanowiącą 22% podatku od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...] , wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił D. C. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, iż z dokumentacji rentowej wynika, że D. C. na przestrzeni 49 lat życia udokumentował 19 lat, 1 miesiąc i [...] dni okresów składkowych. Organ podał, że w 10 - leciu przypadającym przed powstaniem niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w zwykłym trybie – udowodniono 1 rok, 1 miesiąc i 23 dni tych okresów. Ponadto podał, że w latach 1995 – 1996 oraz 1998 - 2002 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia. Ponadto od grudnia 2002 r. do 2007 r. tj. przez ponad 4 lata zainteresowany nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym czy rentowym. Prezes ZUS podkreślił, iż w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu przez wnioskodawcę uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w wymienionym okresie nie została wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. W toku postępowania ustalono, iż D. C. orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2009 r., został uznany za częściowo niezdolnego do pracy, a zatem nie spełniał wymogu całkowitej niezdolności do pracy, o którym mowa w art. 83 ustawy. Organ dodał, iż wprawdzie przy rozpatrywaniu uprawnień do renty ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawcy, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W dniu 4 września 2009 r. D. C. skierował do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy (nazwany sprzeciwem), powołując się na art. 67 ust. 1 Konstytucji RP. Wskazał na swoją trudną sytuacją materialną oraz podał, że niewykonywanie przez niego zatrudnienia wynikało z jego stanu zdrowia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] , utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie, podzielając zawartą tam argumentację. W uzasadnieniu organ ponownie wskazał, iż orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2009 r. wnioskodawca został uznany za częściowo niezdolnego do pracy od czerwca 2007 r., a zatem nie spełnia on wymogu całkowitej niezdolności do pracy określonego w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Jednocześnie wyjaśnił, iż zgodnie z art. 14 ust. 3 tej ustawy, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej ZUS jest zatem wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega uznaniu administracyjnemu. Organ podał też, że D. C. nie spełnia również przesłanki dotyczącej niemożności podjęcia zatrudnienia z powodu wieku, ma on bowiem obecnie 50 lat. Organ odniósł się również do nadesłanego przez D. C. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] sierpnia 2007 r. i wskazał, że nie służy ono do celów rentowych. Jest natomiast podstawą do ubiegania się o objęcie pomocą na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, uzupełnionej pismami z dnia 11 lutego 2010 r., 10 marca 2010 r., 26 marca 2010 r. i 1 kwietnia 2010 r. D. C., wyrażając niezadowolenie z powyższej decyzji zakwestionował głównie, wydane w jego sprawie orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, uznające go za osobę częściowo niezdolną do pracy. Podobnie jak we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy powołał się na swój stan zdrowia oraz sytuację materialną. W kolejnych pismach, skierowanych do Sądu skarżący zakwestionował ustalenia organu odnośnie jego zatrudnienia w roku 2002, wskazując, że od [...] października 2002 r. do [...] grudnia 2002 r. pracował w zakładach mięsnych [...] , a następnie opiekował się chorą matką , która posiadała II grupę inwalidzką. Podał również, że chcąc znaleźć zatrudnienie odbył szereg kursów kwalifikacyjnych, jednakże nie dało to rezultatu, a na podjęcie samodzielnej działalności gospodarczej nie miał środków finansowych. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty zawarte w wydanych w sprawie decyzjach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana w aspekcie tych podstaw nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wprowadza on szczególną regulację prawną, pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania renty w trybie ustawowym (zwykłym). Wydanie takiej decyzji nie jest jednak dowolne, gdyż ograniczone jest czterema obligatoryjnymi przesłankami wymienionymi w art. 83 ust. 1 ustawy, a mianowicie: uprawniony jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie mógł być zastosowany, bowiem nie wystąpiła jedna z obligatoryjnych przesłanek koniecznych do przyznania przedmiotowego świadczenia. Jak wynika z akt postępowania administracyjnego D. C. nie jest osobą niezdolną do pracy z uwagi na wiek (skarżący miał w dacie wydania zaskarżonej decyzji skończone 50 lat), a także nie została stwierdzona w stosunku do niego całkowita niezdolność do pracy, bowiem orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2009 r., od którego nie wniesiono sprzeciwu, skarżący został uznany za częściowo niezdolnego do pracy od czerwca 2007 r. do dnia [...] kwietnia 2011 r. Wskazać należy, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS (komisji lekarskiej) tak w zakresie stwierdzającym rodzaj niezdolności ubezpieczonego do pracy, tj. czy jest to niezdolność do pracy całkowita czy jedynie częściowa jak i datą powstania tej niezdolności do pracy. Z uwagi na zarzuty skarżącego podkreślić należy, iż w postępowaniu administracyjnym w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku wyłączona jest możliwość przeprowadzania dowodu z opinii biegłych, a to za sprawą szczególnego trybu postępowania w tych sprawach, uregulowanego w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.), w tym w Rozdziale 3 -"Niezdolność do pracy". Z mocy art. 14 ust. 1 tej ustawy oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy, związku przyczynowego niezdolności do pracy lub śmierci z określonymi okolicznościami, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do samodzielnej egzystencji i celowości przekwalifikowania zawodowego - dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Od orzeczenia lekarza orzecznika osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu (art. 14 ust. 2a ustawy), która dokonuje rozstrzygnięcia w formie orzeczenia (art. 14 ust. 2f ustawy). Związanie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych orzeczeniem komisji lekarskiej (orzeczeniem lekarza orzecznika) oznacza, iż nie może poddawać własnej ocenie prawidłowość tego orzeczenia i odmiennie ustalać rodzaj niezdolności do pracy w oparciu o zgromadzoną w sprawie dokumentację lekarską bądź też dopuszczać dowód z opinii biegłego. Taka właśnie sytuacja wystąpiła w rozpoznawanej sprawie. Orzeczeniem komisji lekarskiej z dnia [...] kwietnia 2009 r., od którego nie wniesiono sprzeciwu, skarżący został uznany za częściowo niezdolnego do pracy od dnia czerwca 2007 r. do dnia [...] kwietnia 2011 r. Zasadnie zatem Prezes ZUS przyjął, że nie została spełniona określona w art. 83 ust. 1 ustawy przesłanka w postaci wystąpienia całkowitej niezdolność do pracy, która jest konieczna do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Jednocześnie, skoro skarżący nie spełnił podstawowej, a zarazem koniecznej przesłanki ustanowionej w art. 83 ust. 1 ustawy, to tym samym nie spełnił warunków ustawowych, aby mógł uzyskać świadczenie. Okoliczność, iż skarżący jest jedynie częściowo niezdolny do pracy, wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku w trybie art. 83 ust. 1 omawianej ustawy. Z powodu braku przesłanki całkowitej niezdolności do pracy nie mogła zapaść pozytywna dla skarżącego decyzja. Brak tej przesłanki spowodował, że trudna sytuacja materialna skarżącego oraz jego własna ocena stanu zdrowia nie mogły wpłynąć na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, podobnie jak i okoliczności z powodu których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym oraz okoliczności będące przyczyną przerw w zatrudnieniu. Ocena zaistnienia w danej sprawie "szczególnych okoliczności", o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jest możliwa dopiero w razie spełnienia przesłanki koniecznej do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jaką jest niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Oceniając legalność zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że organ przeprowadził wyczerpujące postępowanie dowodowe oraz ustalił i wyjaśnił wszystkie istotne dla sprawy okoliczności faktyczne. Na podstawie art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych był związany ww. orzeczeniem, nie zaś innymi orzeczeniami, na które wskazywał skarżący. Rolą Sądu jest bowiem w tym przypadku jedynie ocena legalności wydanych w sprawie decyzji administracyjnych, a nie ocena prawidłowości orzeczeń lekarskich. Skoro zatem w sytuacji skarżącego przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy, jest to okoliczność eliminująca skarżącego z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do sytuacji skarżącego, trzeba jednak jeszcze raz podkreślić, że przedmiotowe świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb wnioskodawcy, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Wobec powyższego, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w wyroku. O wynagrodzeniu z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, Sąd orzekł na podstawie art. 250 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.).