II SA/Wa 1655/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.) Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk Adam Lipiński Protokolant specjalista Marek Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 grudnia 2014 r. sprawy ze skargi K. Z. i P. Z. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – oddala skargę – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...] z dnia [...] lipca 2014 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] maja 2014 r., o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich dzieci K. i P. Z. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia [...] marca 2014 r. A. S. zwróciła się do Prezesa ZUS o przyznanie renty w drodze wyjątku na rzecz małoletnich dzieci K. i P. Z. po zmarłym ojcu T. Z. We wniosku wskazała, że ZUS odmówił jej przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Wyjaśniła, że obecnie jest jedynym żywicielem rodziny. Dzieci uczęszczają do szkoły. Od końca stycznia 2014 r. wstrzymano jej wypłatę alimentów z Funduszu Alimentacyjnego. Podkreśliła, że jej rodzina znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] maja 2014 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci K. i P. Z. W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podkreślił jednocześnie, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego osobie zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Organ wskazał, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że w przypadku zmarłego w wieku 60 lat ojca dzieci udokumentowano 27 lat, 9 miesięcy i 17 dni łącznego okresu ubezpieczenia. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 5 miesięcy i 14 dni tych okresów. W latach 2000-2006 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Ponadto z dniem [...] października 2006 r. ojciec dzieci zaprzestał zatrudnienia i do śmierci w dniu [...] stycznia 2014 r., tj. przez ponad 7 lat nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. W ocenie Prezesa ZUS w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem w tym czasie przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ podkreślił też, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W skierowanym do Prezesa ZUS wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. S. podniosła, że przyczyną braku legalnego zatrudnienia T. Z. w ciągu ostatnich lat przed śmiercią były jego poważne problemy ze zdrowiem. Wyjaśniła, że zmarły ojciec dzieci przez ostatnie lata poruszał się na wózku inwalidzkim. Uniemożliwiało mu to podjęcie legalnej pracy. W 2006 r. składał on wniosek o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy, ale z powodu braku wymaganych okresów składkowych świadczenia nie otrzymał. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] lipca 2014 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] maja 2014 r. odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich. W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał swoją wcześniejszą argumentację wskazując, iż renta rodzinna w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci nie może być przyznana, ponieważ w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności. Organ wyjaśnił, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Przeszkody te muszą być przynajmniej w jakimś czasie nieusuwalne, eliminujące ubezpieczonego z grona pracowników w szerokim tego sława znaczeniu. Prezes ZUS ponownie podniósł, iż z dokumentacji rentowej wynika, że zmarły na przestrzeni 60 lat życia posiada udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 27 lat, 9 miesięcy i 17 dni. Natomiast w ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 5 miesięcy i 14 dni tych okresów. Ponadto w okresach od [...] marca 2000 r. do [...] czerwca 2006 r. oraz od [...] października 2006 r. do [...] stycznia 2014 r., tj. przez okres wynoszący łącznie 12 lat nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W wymienionych wyżej okresach nie została ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały zatem przeciwskazania uniemożliwiające kontynuowanie ubezpieczenia, w celu nabycia uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Ustosunkowując się do podnoszonego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy argumentu wskazującego na zły stan zdrowia zmarłego ojca dzieci, Prezes ZUS wyjaśnił, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazał, że ustalenie początków niezdolności do pracy nie może się opierać na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności do pracy. Organ podkreślił przy tym, że dowody takie zostały przedstawione i lekarz orzecznik orzeczeniem z dnia [...] listopada 2008 r. nie uznał zmarłego ojca dzieci za niezdolnego do pracy. W dalszej części uzasadnienia decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo orzeczenie komisji lekarskiej jest wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. W dniu [...] sierpnia 2014 r. A. S. oraz K. Z., która uzyskała pełnoletność w dniu [...] sierpnia 2014 r., wniosły skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2014 r. Skarżące wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi skarżące ponownie podniosły, że zmarły T. Z. przez ostatnie co najmniej 6 lat życia nie był w stanie podjąć żadnej pracy Poważnie chorował, a ostatnie lata spędził na wózku inwalidzkim. Był przy tym człowiekiem mało zaradnym i ostatni wniosek o przyznanie świadczenia rentowego złożył w 2008 r. Podniosły również, że brakujący okres składkowy w przypadku zmarłego nie był znaczny i Prezes ZUS powinien przyznać rentę rodzinną w drodze wyjątku. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi organ wyjaśnił, że skarżące nie przedstawiły żadnej dokumentacji medycznej, odnoszącej się do zmarłego ojca dzieci, na podstawie której organ mógłby ustalić jego stan zdrowia. Nie wskazano również, gdzie takiej dokumentacji można by ewentualnie poszukiwać. W takiej sytuacji organ dysponujący orzeczeniem z 2008 r., w którym nie stwierdzono istnienia u zmarłego żadnej niezdolności do pracy, nie ma podstaw do uznania za dowód na istnienie takiej niezdolności samych zapewnień skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2012 r., poz. 270). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana przez skarżących renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca małoletnich dzieci, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku w niniejszej sprawie byłoby możliwe tylko w przypadku wykazania, że zmarły ojciec dzieci przejawiał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Tylko w takiej sytuacji przyznanie świadczenia w drodze wyjątku byłoby zasadne. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku T. Z. nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Zmarły w wieku 60 lat posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe, wynoszące 27 lat, 9 miesięcy i 17 dni. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 5 miesięcy, 14 dni tych okresów. Ponadto w okresach od [...] marca 2000 r. do [...] czerwca 2006 r. oraz od [...] października 2006 r. do [...] stycznia 2014 r. nie został udowodniony u ojca dzieci żaden okres zatrudnienia, ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych przerwach w ubezpieczeniu nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Skarżące wskazują, że przyczyną braku zatrudnienia zmarłego w ostatnich latach życia był jego zły stan zdrowia. Brak jest jednak, jak podniesiono powyżej, orzeczenia lekarza orzecznika ZUS bądź komisji lekarskiej, które wskazywałoby, iż zmarły był niezdolny do pracy. Skarżące nie wskazują również na jakąkolwiek dokumentację medyczną mogącą potwierdzić zły stan zdrowia zmarłego. Okoliczność ta ma podstawowe znaczenie w sprawie, albowiem stosownie do treści art. 14 ust. 3 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Orzeczenie takie byłoby zatem wiążące dla Prezesa ZUS i w sposób niezaprzeczalny potwierdzało niemożliwość podjęcia pracy przez zmarłego z uwagi na stan zdrowia. Same zapewnienia skarżących odnośnie stanu zdrowia zmarłego są niewystarczające, tym bardziej że, jak słusznie zauważa Prezes ZUS, skarżące nie przedstawiły żadnej dokumentacji lekarskiej, która potwierdzałaby ich twierdzenia. Nie można zatem stwierdzić, iż stan zdrowia zmarłego uniemożliwiał mu podjęcie pracy. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają również inne przeszkody, które uniemożliwiałyby zmarłemu podjęcie pracy w okresie przerwy w ubezpieczeniu, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Słusznie zatem Prezes ZUS wywiódł, że w przypadku zmarłego ojca dzieci nie można mówić, iż niespełnienie przez niego przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności. Niewątpliwie sytuacja materialna skarżących jest trudna. Nie wystarcza to jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżące o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] maja 2014 r. odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.