II SA/Wa 1667/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędziowie WSA Piotr Borowiecki, Iwona Maciejuk, , Protokolant spec. Monika Gieroń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 maja 2017 r. sprawy ze skargi R.K. – reprezentowanego przez opiekuna prawnego M.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] wydaną w przedmiocie odmowy przyznania całkowicie ubezwłasnowolnionemu R.K. świadczenia w drodze wyjątku. Organ zaznaczył, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 887) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie opisane w tym przepisie warunki. Zdaniem organu z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których R.K. nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z akt sprawy wynika, iż w 10-leciu przypadającym przed powstaniem niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – R.K. udowodnił jedynie 1 rok i 28 dni tych okresów. W okresach od 16 czerwca 1989 r. do 15 lipca 1990 r., od 1 grudnia 1991 r. do 2 kwietnia 1993 r., od 14 czerwca 1997 r. do 17 sierpnia 1998 r. i od 19 października 2005 r. do 29 sierpnia 2011 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy strona nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Zdaniem organu niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec strony w wyżej wymienionych okresach nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] lutego 2016 r. ustalił, iż R.K. jest całkowicie niezdolny do pracy od 29 sierpnia 2011 r. do 28 lutego 2019 r. Przerwy w ubezpieczeniu wynikały z faktu, iż wymieniony pracował zarówno w Polsce, jak i za granicą bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego. Zdaniem organu podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmuje takie zatrudnienie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Fakt ten nie może zatem być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ustawy. Podjęcie pracy bez ubezpieczenia za granicą wiązało się z utratą stosownego okresu składkowego, jakim mógłby się legitymować w kraju i stanowiło świadomy wybór. Prezes ZUS stwierdził także, że z przedłożonej dokumentacji wynika, iż przyczyną przerw w ubezpieczeniu była również choroba alkoholowa. R.K. zgłaszał się dobrowolnie 12 razy na leczenie, jednak tylko w 4 przypadkach trwało ono powyżej 10 dni. W pozostałych przypadkach leczenie trwało jedynie kilka dni, a w jednym przypadku strona wypisała się na własną prośbę wbrew zaleceniom lekarskim. Zdaniem organu z akt sprawy nie wynika, aby ubezpieczony uczęszczał na zajęcia grupy AA, zgodnie z zaleceniami lekarskimi zawartymi w wypisach z ww. leczenia odwykowego. Z dokumentów wynika, że ubezpieczony podejmował próby zatrudnienia po zakończeniu leczenia odwykowego, jednak w większości przypadków trwały one jedynie kilka miesięcy. Organ wyjaśnił, że alkoholizm nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia oraz nie jest zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy. Pojawienie się tej choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Jednakże przyznanie renty z uwagi na alkoholizm oznaczałoby popieranie przez państwo zachowań prowadzących do tej choroby. Zdaniem organu z zebranego materiału dowodowego wynika, że ubezpieczony nie poddawał się leczeniu z choroby alkoholowej z należytą konsekwencją i determinacją, co niewątpliwie miało wpływ na nieuzasadnione i długotrwałe przerwy w ubezpieczeniu. W następstwie choroby alkoholowej ubezpieczony nie był chociażby częściowo niezdolny do pracy w okresach przerw w zatrudnieniu. Stan zdrowia nie ograniczał, ani nie uniemożliwiał wypracowanie przez niego wymaganego stażu pracy przed powstaniem niezdolności do pracy. Nadużywanie alkoholu nie może stanowić usprawiedliwienia dla wykazanych przerw w ubezpieczeniu. Obecna niemożność podjęcia przez zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy oraz podnoszone trudne warunki materialne, nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. R.K. reprezentowany przez opiekuna prawnego matkę M.K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...]. W skardze zaznaczone zostało, że wydana decyzja jest krzywdząca i niesprawiedliwa dla niepełnosprawnego ubezpieczonego. R.K. uległ wypadkowi, jest całkowicie niezdolny do pracy, a jego stan ciągle się pogarsza. Skarżący cierpi na padaczkę pourazową, ma także myśli samobójcze, wymaga ciągłej opieki, nie jest bowiem zdolny do samodzielnej egzystencji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Jest to zatem kontrola legalności rozstrzygnięcia, zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Stosownie do treści art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2). Oceniając niniejszą sprawę w świetle powyższych kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Ponieważ sprawa przyznania R.K. świadczenia w drodze wyjątku była już dwukrotnie przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, koniecznym jest zwrócenie uwagi na uregulowanie zawarte w art. 153 i art. 170 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepis art. 153 P.p.s.a. stanowi, iż ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. W świetle powołanego przepisu organ administracji jest zatem obowiązany rozpatrzyć sprawę ponownie, stosując się do oceny prawnej i wskazań zawartych w zapadłym wcześniej wyroku bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach, a tym bardziej w orzeczeniach organów administracyjnych wydanych w innych sprawach. W pojęciu "ocena prawna" mieści się wykładnia przepisów prawa materialnego i procesowego. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych przez organ oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych. W przedmiotowej sprawie zastosowanie znajduje również art. 170 P.p.s.a., zgodnie z którym orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. W wyroku z dnia 5 października 2015 r., sygn. akt II SA/Wa 497/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, iż "na obecnym etapie postępowania jego istota sprowadzała się do ustalenia, czy organ, wydając skarżoną decyzję, wykonał zalecenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zawarte w wyroku z dnia 24 czerwca 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2172/13 uchylającym zapadłe wcześniej w sprawie rozstrzygnięcie organu. Zgodnie bowiem z regulacją zawartą w przepisie art. 153 P.p.s.a. organ, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny". Sąd Wojewódzki stwierdził nadto, iż "Analiza niniejszej sprawy prowadzi do konkluzji, iż organ ponownie rozpoznając sprawę, nie zrealizował wytycznych Sądu zawartych w ww. wyroku. Wbrew zaleceniom Sądu nie dokonał ustaleń faktycznych w przedmiocie leczenia podejmowanego przez stronę. Nie podjął też ponownie nawet próby analizy dokumentów dotyczących przebiegu choroby alkoholowej skarżącego i podejmowanych przez niego wielokrotnych prób leczenia. Za taką analizę nie może z całą pewnością być uznane skwitowanie powyższej problematyki stwierdzeniem, iż strona podejmowała próby leczenia lecz bez "konsekwencji i determinacji". Organ nie ustalił bowiem ani tego, w jakich okresach strona podejmowała leczenie swojego uzależnienia, ani nie zbadał, czy leczenie to przynosiło jakiekolwiek rezultaty w postaci podejmowania zatrudnienia przez skarżącego. Stąd więc wnioski o braku determinacji, czy konsekwencji, w realiach stanu faktycznego opisanego w uzasadnieniu skarżonej decyzji, jawią się jako przedwczesne, bowiem nie poparte szczegółową analizą całokształtu materiału dowodowego". "Co się tyczy ogólnych stwierdzeń organu, a dotyczących uznania, że uzależnienie od alkoholu nie może być traktowane jako okoliczność szczególna, to również należało je uznać za przedwczesne, gdyż nie zostały poparte analizą konkretnego przypadku skarżącego.", jak stwierdził WSA w Warszawie. Wobec powyższego koniecznym jest zbadanie, czy Prezes ZUS prawidłowo wykonał przywołane powyżej wytyczne Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z dnia [...] sierpnia 2016 r. wskazał, iż R.K. zgłaszał się dobrowolnie 12 razy na leczenie z uzależnienia od alkoholu. Leczenie to jednak jedynie w czterech przypadkach trwało dłużej niż 10 dni. W pozostałych przypadkach leczenie trwało jedynie kilka dni, a w jednym przypadku skarżący wypisał się ze szpitala na własną prośbę, wbrew zaleceniom lekarzy. Skarżący nie wykonywał też zalecanej przez lekarzy terapii w grupach AA. Ostatnia próba leczenia uzależnienia od alkoholu nastąpiła w roku 2004. W latach 2005-2011, a więc do chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy w wyniku pobicia, nie odnotowano żądnego pobytu w szpitalu ani też nie stwierdzono ambulatoryjnych prób leczenia odwykowego. Zdaniem Sądu Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przy ocenie stanu faktycznego sprawy nie wziął pod uwagę dwóch ponad pół rocznych pobytów skarżącego w Ośrodku [...]. Sąd stwierdza, iż w przekazanych sądowi aktach administracyjnych brak jest powyższych zaświadczeń. Zostały one jednak opisane w części historycznej uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 października 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 497/15 oraz znajdują się w aktach tej sprawy. Z powyższych zaświadczeń bezspornie wynika, że R.K. przebywał od dnia 1 lipca 2003 r. do dnia 16 stycznia 2004 r. na leczeniu w Ośrodku [...] w Z. Następnie od dnia 18 listopada 2004 r. do dnia 13 czerwca 2005 r. leczył się w Ośrodku [...] w O. Z przedstawionych dokumentów wynika zatem, iż skarżący trzynaście miesięcy spędził na leczeniu nałogu w specjalistycznych ośrodkach leczniczych. Powyższy stan faktyczny nie pokrywa się z twierdzeniem organu zawartym w zaskarżonej decyzji, iż skarżący zgłaszał się jedynie na krótkie pobyty na leczeniu odwykowym. Opisane powyżej dokumenty wskazują, iż twierdzenia organu, że pobyty skarżącego w placówkach specjalistycznych były krótkotrwałe, a sam ubezpieczony nie wykazał woli rzeczywistego wyjścia z nałogu, są nietrafne. Dwa wielomiesięczne pobyty skarżącego w placówkach [...] świadczą, zdaniem Sądu, o rzeczywistej woli skarżącego wyjścia z nałogu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreśla, że wola porzucenia nałogu nie może być oceniana wyłącznie przez pryzmat tego, czy leczenie zakończyło się sukcesem – całkowitym wyleczeniem z alkoholizmu czy narkomanii. Niewątpliwie, w ocenie Sądu, mimo prób leczenia ubezpieczonemu nie udało się ostatecznie zerwać z nałogiem. Jednak zachowanie skarżącego poparte zaświadczeniami o długotrwałych pobytach w ośrodkach terapii odwykowej jednoznacznie świadczy o woli wyjścia z nałogu. Jest to, zdaniem Sądu, szczególna okoliczność z powodu, której ubezpieczony nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. W toku ponownego rozpatrywania wniosku o świadczenie z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku organ uwzględni powyższe poglądy prawne oraz wskazania i wyda właściwej treści decyzję. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.