II SA/Wa 1678/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędziowie WSA Anna Mierzejewska (spr.), Sławomir Antoniuk, Protokolant Sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi D. A. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą z dnia [...] lutego 2012 r., 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku D. A. z dnia [...] lipca 2011 r. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać, na podstawie art. 83 ww. ustawy, w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że Komisja Lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] stycznia 2012 r. stwierdziła, że całkowita niezdolność do pracy u D. A. powstała od dnia [...] stycznia 2008 r., tj. w wieku 52 lat. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 56 lat życia posiada udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 4 lata, 8 miesięcy i 20 dni. Okresy nieskładkowe zostały uwzględnione w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W sierpniu 1973 r. ww. ukończył 18 lat życia, a pierwszą pracę popartą opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe D. A. podjął dopiero w listopadzie 2002 r., tj. przez ponad 29 lat życia nie wykonywał pracy ani innej działalności objętej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz emerytalne i rentowe. Ponadto w latach 2002-2006 wystąpiła przerwa w zatrudnieniu. Ponadto organ podkreślił, że w jego ocenie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że wnioskujący wykonywał prace bez opłacania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Przy rozpatrywaniu wniosku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskującego, z tym, że nie może ona stanowić jedynego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2012 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżący nie zgodził się ze stanowiskiem organu administracji i podał, że nie zgadza się z wyliczeniem okresów składkowych i nieskładkowych. Podkreślił, że po orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS został zwolniony z zakładu pracy i pozostał bez środków do życia. Wskazał, że od 1988 -2005 r. pracował u Pana M., gdzie dalej by pracował, ale pracodawca zmarł. Nie wiedział, że pracodawca nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lutego 2012 r. i w uzasadnieniu przytoczył wcześniejszą argumentację. Podkreślił, że doliczył do stażu pracy następujące okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu: od [...] listopada 1974 r. do [...] stycznia 1975 r., od [...] lutego 1975 r. do [...] stycznia 1977 r., od [...] lipca 1978 r. do [...] sierpnia 1978 r., od [...] października 1980 r. do [...] maja 1981 r., od [...] lipca 1985 r. do [...] listopada 1986 r., od [...] grudnia 1986 r. do [...] kwietnia 1987 r., od [...] maja 1987 r. do [...] lipca 1987 r. i od [...] lipca 1987 r. do [...] sierpnia 1987 r. D. A. stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 52 lat, a na przestrzeni 56 lat życia po uwzględnieniu powyższych okresów, posiada łącznie 10 lat, 2 miesiące i 21 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W okresach od [...] stycznia 1977 r. do [...] lipca 1978 r., od [...] sierpnia 1978 r. do [...] września 1980 r., od [...] czerwca 1981 r. do [...] czerwca 1985 r., od [...] sieprnia 1987 r. do [...] listopada 2002 r. i od [...] grudnia 2002 r. do [...] maja 2006 r. nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. W latach 1988-2005 wykonywał pracę bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego oraz ubezpieczeń emerytalnych i rentowych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie D. A. wniósł o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2012 r. oraz decyzji ją poprzedzającej, powołując się na wcześniej wykazane zarzuty zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, uznając jednocześnie ową decyzję za krzywdzącą. Podkreślił, że od wielu lat cierpi na bardzo ciężką chorobę, a rokowania na wyzdrowienie są coraz gorsze. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 153, poz. 1227 ze zm.) – zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS - ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty i pozostawia przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. Z cytowanego już wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o świadczenie, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z treścią art. 124 cytowanej już wyżej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Odnosząc się tymczasem do rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że skarżący posiada stosunkowo krótki do wieku, udowodniony łączny okres składkowy i nieskładkowy, a przecież omawiany przepis art. 83 ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i wobec tego, okoliczność ta nie ma przesądzającego charakteru w sprawie. Kwestią zasadniczą są natomiast powody niespełnienia przez D. A. wymagań, uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena, czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności. Trafne jest stanowisko organu, że sytuacja na rynku pracy, a także praca bez opłacania składek nie może być uznana za okoliczność szczególną. Jak wynika z akt sprawy, skarżący, będący w wieku 56 lat, ma 10 lat, 2 miesiące i 21 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2012 r. uznany został za osobę całkowicie niezdolną do pracy od dnia [...] stycznia 2008 r. Nie bez znaczenia jest okoliczność, że skarżący został zwolniony z pracy, po orzeczeniu u niego przez lekarza orzecznika ZUS całkowitej niezdolności do pracy. Wobec powyższego faktu nie można wykluczyć, że gdyby nie choroba pracowałby w dalszym ciągu i wypracowałby świadczenie w trybie zwykłym. Ponadto Prezes ZUS zupełnie nie wyjaśnił podanej przez D. A. okoliczności, że od 1988 r. do 2005 r. pracował u prywatnego pracodawcy Pana M. i nie miał świadomości, że nie były za niego opłacane składki, korzystał bowiem ze zwolnień lekarskich i otrzymywał z tego tytułu świadczenia. Organ nie wyjaśnił tych wszystkich okoliczności, a przyjął autorytatywnie, że była to świadoma praca "na czarno". Podane wyżej okoliczności wymagają dokładnego przeanalizowania pod kątem, czy nie należało uznać ich za szczególne, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Tymczasem w zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się w ogóle do powyższych kwestii, a zdaniem Sądu były to okoliczności, które możnaby uznać za szczególne. W tym stanie rzeczy, organ powinien ponownie dokonać oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego pod kątem wystąpienia w sprawie przesłanki szczególnych okoliczności, uzasadniających przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując wskazać należy, że Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały – w ocenie Sądu – istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji powyższych stwierdzeń, koniecznym jest przeprowadzenie postępowania dowodowego na okoliczność zatrudnienia skarżącego u Pana M. i ponowna ocena całości materiału dowodowego. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), należało orzec, jak w pkt 1 sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.