II SA/Wa 1716/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz (spr.), Sędziowie WSA Stanisław Marek Pietras, Piotr Borowiecki, Protokolant specjalista Aleksandra Weiher, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi D. O. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do emerytury rolniczej w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] kwietnia 2017 r., 2. zasądza od Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na rzecz skarżącej D. O. kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. W dniu [...] grudnia 2016 roku D. O. wystąpiła do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: KRUS) z wnioskiem o przyznanie prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Wniosek ten umotywowała trudną sytuacją finansową i zdrowotną. Wskazała, że ma na utrzymaniu dwoje dzieci. Ponadto podniosła, iż zarówno ona, jak i jej małżonek są osobami schorowanymi. Mąż D. O. otrzymuje rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, zaś D. O. była uprawniona do renty rolniczej od 2005 roku do 2012 roku. Z uwagi na zły stan zdrowia małżonkowie wydzierżawili całe gospodarstwo rolne na okres 10 lat w 2006 roku, a następnie w 2016 roku na kolejne 10 lat. Rodzina wnioskodawczyni utrzymuje się aktualnie z renty rolniczej jej męża i sporadyczne korzysta z opieki społecznej. D. O. wskazała, że nie posiadając gospodarstwa oraz z uwagi na zły stan zdrowia nie mogła ubezpieczyć się w KRUS. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2017 roku, znak sprawy [...], Prezes KRUS odmówił wnioskodawczyni prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Organ wskazał, że decyzjami z dnia [...] września 2012 roku i [...] września 2014 roku Oddział Regionalny KRUS w [...] odmówił D. O. prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, gdyż nie została ona uznana za całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym. Z kolei decyzją z dnia [...] listopada 2016 roku odmówiono D. O. prawa do renty rolniczej, gdyż w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku o przyznanie powyższego świadczenia nie podlegała ubezpieczeniu emerytalno – rentowemu przez okres co najmniej 5 lat. Od ww. decyzji z dnia [...] września 2012 roku i [...] września 2014 roku D. O. wniosła odwołania do Sądu Okręgowego w [...], który oddalił je wyrokami z dnia [...] marca 2014 roku i [...] czerwca 2016 roku. Apelacja D. O. od wyroku z dnia [...] marca 2014 roku została zaś oddalona przez Sąd Apelacyjny w dniu [...] lipca 2014 roku. Organ wskazał również, że z zebranej przez niego dokumentacji wynika, iż D. O. w okresie od [...] listopada 1976 roku do [...] sierpnia 1983 roku pracowała w gospodarstwie rolnym rodziców, a następnie od [...] sierpnia 1983 roku do [...] marca 1994 roku w gospodarstwie teściów (przy czym brak potwierdzenia opłacania składek za domownika). W okresie od [...] marca 1994 roku do [...] czerwca 2005 roku podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników z tytułu prowadzenia własnego gospodarstwa rolnego. Od [...] marca 2005 roku do [...] lipca 2012 roku była uprawniona do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Prezes KRUS wskazał, że skarżąca była wielokrotnie badana, w tym również przez lekarzy biegłych sądowych i brak było podstaw do uznania jej za całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym. W dniu [...] lutego 2017 roku była ona badana w związku ze zgłoszonym wnioskiem o rentę rolniczą w drodze wyjątku i orzeczeniem komisji lekarskiej Kasy została uznana za okresowo całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym do lutego 2018 roku, przy czym stwierdzono, że nie da się ustalić daty powstania tej niezdolności. Stosownie zaś do treści § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 grudnia 2004 roku w sprawie orzecznictwa lekarskiego w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, jeżeli nie ma możliwości ustalenia ani daty, ani okresu powstania niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym za datę niezdolności przyjmuje się datę zgłoszenia wniosku o rentę, która w przypadku D. O. przypadała na dzień [...] listopada 2016 r. Organ wskazał, że mając na uwadze wskazane wyżej okoliczności, w świetle brzmienia art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 roku o ubezpieczeniu społecznym rolników, decyzja odmowna była w pełni uzasadniona. W jego ocenie, stan zdrowia D. O. po wrześniu 2012 roku nie uniemożliwiał jej pracy w gospodarstwie rolnym i podlegania z tego tytułu ubezpieczeniu. Nie skorzystała ona z możliwości objęcia ubezpieczeniem emerytalno – rentowym na wniosek również w czasie pobierania okresowej renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Nadto nie podjęła innej pracy, która skutkowałaby ubezpieczeniem. W konsekwencji strona nie udokumentowała żadnego okresu ubezpieczenia emerytalno – rentowego w ostatnim dziesięcioleciu. Organ wskazał również, że w wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym przez pracownika KRUS w grudniu 2016 roku ujawniono, że D. O. zamieszkuje z mężem i dwójką dzieci w murowanym domu parterowym z zagospodarowanym poddaszem, w którym znajdują się kuchnia, salon, cztery sypialnie oraz łazienka. Dom jest w dobrym stanie, a gospodarstwo rolne zostało wydzierżawione do 2026 roku. Organ odniósł się w uzasadnieniu decyzji również do kwestii sytuacji finansowej D. O. wskazując, że wprawdzie jest ona dość trudna, jednakże nie wynikła na skutek szczególnych, niezależnych od wnioskodawczyni okoliczności, bowiem przyczyniła się ona w dużym stopniu do jej powstania, poprzez niepodejmowanie działalności zawodowej po ustaniu prawa do renty rolniczej. Jednocześnie podniósł, iż D. O. ma osoby zobowiązane do alimentacji, które mogłyby przyczyniać się do częściowego pokrycia kosztów związanych z jej leczeniem i utrzymaniem. W dniu [...] maja 2017 roku D. O. wystąpiła do Prezesa KRUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując, że [...] lutego 2017 roku została uznana przez komisję lekarską Kasy za okresowo niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym do stycznia 2019 roku. W ocenie wnioskodawczyni, zaistniały szczególne okoliczności, które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. D. O. wskazała, że art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie uzależnia prawa do świadczeń w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego. Istotne są natomiast przyczyny, z powodu których ubezpieczony nie nabył uprawnień do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W ocenie D. O., w uzasadnieniu decyzji organ ograniczył się jedynie do podania faktów, nie wskazał natomiast, które uznał za udowodnione oraz dowodów, na których się oparł. Zdaniem wnioskodawczyni, nie dokonał on zatem oceny ustalonego stanu faktycznego w zakresie określonym w art. 55 ust. 1 ww. ustawy. D. O. wskazała, iż od 2005 roku była uprawniona do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Ponadto podkreśliła, że za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 55 ww. ustawy uznaje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, pomimo podejmowania działań zmierzających w tym kierunku. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2017 roku Prezes KRUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] kwietnia 2017 roku. W uzasadnieniu wskazał, że Prezes KRUS może przyznać w drodze wyjątku rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy pomimo niespełnienia, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie, jeżeli zainteresowana osoba nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek lub stan zdrowia. Przesłanki te muszą być spełnione łącznie i w ocenie Prezesa KRUS brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zdaniem organu w przypadku D. O. nie zaistniały szczególne okoliczności uniemożliwiające spełnienie warunku podlegania ubezpieczeniu emerytalno – rentowemu przez okres wymagany ustawą do nabycia prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. W dniu [...] września 2017 roku D. O. wniosła skargę na powyższą decyzję Prezesa KRUS zaskarżając ją w całości, wnosząc o jej uchylenie w całości i uchylenie poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] kwietnia 2017 roku oraz o zasądzenie kosztów postępowania w sprawie na rzecz skarżącej. Zaskarżonej decyzji D. O. zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., polegające na niedostatecznym wyjaśnieniu stanu faktycznego, nie odniesieniu się do całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, pomijając interes społeczny i słuszny interes obywateli, co skutkowało wydaniem błędnego rozstrzygnięcia w sprawie. W uzasadnieniu D. O. wskazała, że po wpłynięciu wniosku do KRUS w dniu [...] lipca 2012 roku w sprawie o ustalenie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, skarżąca została skierowana na badanie lekarskie, a lekarz rzeczoznawca KRUS orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 2012 roku uznał skarżącą za nadal całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym. Nadto w ocenie skarżącej, organ nie wziął pod uwagę trudności w znalezieniu zatrudnienia w regionie zamieszkiwanym przez D. O., w którym głównym zarobkiem mieszkańców jest praca w gospodarstwie rolnym. Najbliższe miasto znajduje się w odległości ok. 20 km, lecz dojazd do niego komunikacją typu PKS jest utrudniony, a skarżąca nie posiada prawa jazdy. D. O. podniosła, iż ma problemy zdrowotne, a od [...] listopada 2013 roku została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, co uzasadniało brak jej aktywności zawodowej od 2012 roku. Ponadto D. O. wskazała, że pracowała jedynie w gospodarstwie rolnym, wobec czego nie ma doświadczenia w wykonywaniu pracy zawodowej w innych dziedzinach. Skarżąca podniosła również, iż ma na utrzymaniu niepełnoletnią córkę w wieku szkolnym, która z uwagi na wrodzoną wadę serca jest pod stałą kontrolą lekarza kardiologa. Ponadto podała, że organ rentowy, wydając zaskarżoną decyzję, nie wziął pod uwagę, że od 2005 roku skarżąca przebywała na rencie z powodu nawykowego zwichnięcia barku prawego. Stwierdziła również, iż podtrzymuje wszystkie wniosku zawarte w uzasadnieniu pisma z dnia [...] maja 2017 roku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W odpowiedzi na skargę Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wniósł o oddalenie skargi w całości. Uzasadniając swoje stanowisko organ wskazał, że działa w przedmiotowej sprawie w granicach przyznanej mu przez ustawodawcę swobody orzekania oraz zachował określone prawem standardy proceduralne. Przed wydaniem zaskarżonej decyzji przeprowadzono postępowanie, w którym ustalono szczegółowo istotne okoliczności faktyczne w zakresie sytuacji finansowej i rodzinnej skarżącej oraz zebrano wyczerpujący materiał dowodowy. Organ podkreślił, że brzmienie przepisu art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wskazuje, że na jego podstawie organ wydając decyzję kieruje się uznaniem administracyjnym. Z zebranej dokumentacji nie wynika zaś zdaniem organu, aby skarżąca podejmowała jakiekolwiek działania w kierunku przezwyciężenia skutków wykluczenia z aktywności zawodowej. Organ ponownie wskazał na okoliczności wymienione w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] kwietnia 2017 roku, tj. ustalenia poczynione podczas wywiadu środowiskowego, wnioski płynące z opinii lekarzy KRUS i biegłych sądowych, co do stanu zdrowia skarżącej po wrześniu 2012 roku, oraz fakt istnienia osób zobowiązanych wobec D. O. do alimentacji. Podkreślił ponadto, że stan zdrowia D. O. nie uniemożliwiał jej pracy w gospodarstwie rolnym i podlegania z tego tytułu ubezpieczeniu. Organ ponownie wskazał, że skarżąca nie podjęła innej pracy, która stanowiłaby źródło utrzymania, a przede wszystkim skutkowałaby ubezpieczeniem. Nie skorzystała nadto z możliwości objęcia jej ubezpieczeniem emerytalno – rentowym na wniosek w czasie pobierania okresowej renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Prezes KRUS podniósł, iż wprawdzie zaliczono skarżącą do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności od [...] listopada 2013 roku, niemniej orzeczono, że jej stan zdrowia umożliwia pracę w warunkach pracy chronionej. Skarżąca nie była zarejestrowana w Urzędzie Pracy po [...] lipca 2012 roku oraz nie poszukiwała zatrudnienia. W tym stanie rzeczy, w ocenie organu, nie mogła ona uzyskać prawa do świadczenia ustawowego ze względu na szczególne okoliczności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na podstawie art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), do rozpoznania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Rozpoznawana pod tym względem skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r. poz. 2336 ze zm.), Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego może przyznać emeryturę, rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy lub rentę rodzinną rolnikowi, domownikowi, członkom rodziny zmarłego rolnika lub domownika, pomimo niespełnienia, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie, jeżeli zainteresowana osoba nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek lub stan zdrowia. Z użytego w tym przepisie sformułowania "może przyznać" wynika, że podejmowane na tej podstawie decyzje mają charakter uznaniowy. Oznacza to, że organ posiada swobodę działania i możliwość wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy. Sądowa kontrola tego rodzaju decyzji jest ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ ma obowiązek przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpatrywanej sprawie Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego dopuścił się naruszenia powyższych zasad procesowych w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, czego potwierdzeniem są przede wszystkim uzasadnienia decyzji. Organ nie wyjaśnił okoliczności, mających kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia o prawie do przedmiotowego świadczenia, przede wszystkim, czy brak wymaganego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym stażu ubezpieczeniowego był wynikiem szczególnych okoliczności, a zatem takich, które były niezależne od woli skarżącej, i na które nie miała ona wpływu. Artykuł 55 ust. 1 powołanej ustawy nie uzależnia bowiem prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego. Ważne są natomiast przyczyny, z powodu których ubezpieczony nie nabył uprawnień do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. W uzasadnieniu decyzji organ ograniczył się do podania faktów, natomiast nie wskazał, które uznał za udowodnione i dowodów, na których się oparł. Oznacza to, że nie dokonał oceny ustalonego stanu faktycznego w zakresie określonym w art. 55 ust. 1 powołanej ustawy. Podkreślić należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych oraz poglądami doktryny, za szczególną okoliczność - wprawdzie na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale mającą zastosowanie również w stosunku do cytowanego art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników - uznaje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożliwości przezwyciężenia ich skutków, pomimo podejmowania działań zmierzających w tym kierunku. Zwraca się też uwagę na zewnętrzny i obiektywny charakter tych okoliczności oraz ich niezależność od woli ubezpieczonego. Szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców; również i takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, choć nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, ale jej stan zdrowia w poszukiwaniu pracy stawia ją na pozycji dużo gorszej, niż osobę zdrową. Tak więc, nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową, lecz także częściowa niezdolność do pracy, poprzez to, że ogranicza i utrudnia możliwość zatrudnienia, może być - przy uwzględnieniu wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawy - kwalifikowana w kategoriach szczególnych okoliczności. Podkreślić należy, że obowiązkiem organu było rozpatrzenie przypadku skarżącego w aspekcie szczególnych okoliczności, o których mowa we wskazanym wyżej przepisie art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Organ przeoczył bowiem fakt, że w przypadku skarżącej doszło w latach 2012-2016, w których pozostawia ona poza system ubezpieczenia społecznego, do splotu niekorzystnych okoliczności uniemożliwiających jej podjęcie pracy związanej z ubezpieczeniem. Wskazać należy, że D. O. co roku w ww. okresie przechodziła bolesne operacje (w roku 2012 dwie związane z hemoroidami, w roku 2014 związanej z kontuzją ręki – zespół ciśnienia nadgarstkowego lewej ręki, a w roku 2015 operacje przepukliny pachwinowej lewostronnej). Oczywistym jest, że charakter wskazanych zabiegów uniemożliwiał skarżącej podjęcie jedynej pracy, jaką mogła podjąć, tj. pracy fizycznej. Nadto w warunkach polskich jest również oczywistym, że skarżąca, będąc osobą w istocie schorowaną, miała bardzo duże trudności z zatrudnieniem i utrzymaniem miejsca pracy w innej miejscowości niż ta, w której mieszka, jak bowiem konsekwentnie wskazywała jest to miejscowość oddalona o około 20 kilometrów od miasta powiatowego, w którym mogłaby otrzymać pracę, a nie posiadając prawa jazdy, w sytuacji, gdy komunikacja publiczna jest bardzo ograniczona - rzeczywiście nie mogła podjąć pracy. Ponownie rozpoznając sprawę organ powinien też mieć na uwadze wskazane wyżej okoliczności sprawy, warunkujące sytuację skarżącej, bowiem w ocenie Sądu faktycznie wypełniły one przesłankę szczególnych okoliczności, uniemożliwiających skarżącej nabycie świadczenia w trybie zwykłym. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami orzekł jak w sentencji. Orzekając o kosztach Sąd działał na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 i art. 209 cyt. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.