II SA/Wa 1733/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska-Jung (spr.), Sędzia WSA Ewa Pisula-Dąbrowska, Asesor, Jarosław Trelka, Protokolant Łukasz Pilip, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2006 r. sprawy ze skargi G. Z. działającej jako przedstawiciel ustawowy małoletniej K. i K. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] sierpnia 2005 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy z wniosku G. Z., przedstawicielki ustawowej K. i K. Z., o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, postanowił na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymać w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] czerwca 2005 r., odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu stwierdzono, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełni łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono istnienia jednej z czterech przesłanek umożliwiających uwzględnienie wniosku. Wyjaśniono, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Z akt sprawy nie wynikają jednak szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. T. Z. na 49 lat życia posiadał, co prawda, udowodniony okres ubezpieczenia, wynoszący 22 lata 11 miesięcy i 5 dni, jednak w dziesięcioleciu poprzedzającym zgon - 3 lata i 4 dni. W sprawie nie uznano za szczególną okoliczność, która uniemożliwia nabycie prawa do renty faktu, że ubezpieczony od [...] kwietnia 1998 r. do zgonu w dniu [...] czerwca 2004 r., tj. przez okres ponad 6 lat nie udokumentował żadnego okresu składkowego, bowiem we wskazanym okresie był osobą zdolną do pracy, zatem nie istniały przeszkody do kontynuowania zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Podnoszone przez wnioskodawczynię trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie G. Z. zarzuciła błędną ocenę stanu faktycznego, poprzez przyjęcie, iż ubezpieczony T. Z. nie spełniał warunków do świadczenia na skutek zależnych od jego woli okoliczności, podniosła również szereg zarzutów dotyczących wyroku Sądu Okręgowego w E., który oddalił jej odwołanie. Podniosła, iż mąż jej był osobą chorą, jednak z uwagi na sytuację w służbie zdrowia miał ograniczone możliwości leczenia. Kwestionowała ustalenia biegłych sądowych i lekarza orzecznika ZUS, który nie stwierdził żadnej niezdolności do pracy przed [...] października 1999 r. Podniosła, iż mąż nie mógł znaleźć pracy z uwagi na sytuację gospodarczą w kraju oraz istniejące bezrobocie. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, odpowiadając na zarzuty zawarte w skardze, podniósł, że cała część skargi odnosząca się do postępowania przed Okręgowym Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w E. i zarzuty stawiane biegłym nie mają znaczenia w niniejszej sprawie, bowiem skarżąca mogła od tego wyroku złożyć apelację i to był właściwy w sprawie środek zaskarżenia. Natomiast Prezes ZUS nie ma wpływu na postępowanie toczące się przed Sądem Pracy. Wskazał również, iż trudne warunki na rynku pracy nie stanowią, same w sobie, okoliczności szczególnej zwłaszcza w kontekście długiego, ponad 6-letniego, okresu pozostawania bez zatrudnienia, zaś fakt, iż chorobę [...] zdiagnozowano u zmarłego T. Z. dopiero w 2004 r., na krótko przed zgonem, nie daje podstaw do stwierdzenia choroby przed październikiem 1999 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.). Oznacza to, że jeżeli zaskarżona decyzja prawa nie narusza, sąd obowiązany jest skargę oddalić. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać (...)" je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza bynajmniej, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak chociażby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie ww. przepis ustawy nie mógł być zastosowany, albowiem nie zostały spełnione wszystkie wymienione w nim przesłanki. Rację ma skarżąca, że jedyną sporną kwestią jest uznanie, czy zachodzą szczególne okoliczności w zakresie niespełnienia wymagań dających prawo do renty zmarłemu ojcu dzieci. Przede wszystkim niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy jedynie z całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem. Pamiętać przy tym należy, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby tej osobie. Również szczególna okoliczność, o której mowa w przytoczonym powyżej przepisie, odnosi się do osoby zmarłej. Skarżąca wywodzi, że stan zdrowia zmarłego ojca dziecka oraz brak pracy były tą szczególną okolicznością, która uniemożliwiała podjęcie zatrudnienia. Jednakże z treści orzeczenia lekarza orzecznika z dnia [...] sierpnia 2004 r. wynika, że T. Z. został uznany (orzeczeniem pośmiertnym) za osobę całkowicie niezdolną do pracy po [...] października 1999 r. Trzeba mieć też na uwadze, że zgodnie z art. 14 ust. 3 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, orzeczenie lekarza orzecznika stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Natomiast T. Z. zaprzestał pracy od kwietnia 1998 r. i nie zostały wykazane żadne okoliczności, które uniemożliwiłyby mu podjąć zatrudnienie lub inną działalność objętą ubezpieczeniem społecznym. Chorobę [...] zdiagnozowano dopiero w maju 2004 r., na krótko przed zgonem, co nie daje podstaw do stwierdzenia, że przyczyną braku ubezpieczenia już od 1998 r. był stan zdrowia, skoro nie znaleziono podstaw do stwierdzenia choroby przed październikiem 1999 r. Zarzuty natomiast zawarte w skardze, dotyczące postępowania przed Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w E., nie stanowią podstaw rozpoznania przez wojewódzki sąd administracyjny. Wskazać należy, iż w dniu [...] grudnia 2005 r. skarżąca przedłożyła do akt sprawy zaświadczenie "B." Sp. z o.o. w G., z którego wynika, iż T. Z. był zatrudniony jako [...] w okresie od [...] czerwca 2000 do [...] listopada 2000 r. oraz PIT 8B stanowiący informację o dochodach i pobranych zaliczkach na podatek dochodowy. Jednakże dokumenty te nie były przez nią wcześniej przedkładane organowi. Istotą sądowej kontroli administracji, sprawowanej przez sądy administracyjnej jest ocena legalności zaskarżonych do sądu aktów według stanu faktycznego i prawnego sprawy z dnia podjęcia tego aktu. Sąd orzeka na podstawie akt sprawy i tylko wyjątkowo może, w myśl art. 106 § 3 p.p.s.a., przeprowadzić z urzędu lub na żądanie strony uzupełniający dowód z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie". Skoro określone w art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. nr 162, poz. 1118 z późn. zm.) świadczenie ma wyjątkowy charakter, bowiem może być przyznane osobom, które nie spełniają warunków określonych w ustawie do uzyskania renty czy emerytury w wyniku "szczególnych okoliczności", to istnienie owych szczególnych okoliczności winno być wykazane przez stronę postępowania administracyjnego albo przez przedłożenie stosownych dowodów, albo też wskazanie organowi prowadzącemu postępowanie administracyjne, gdzie stosownych dowodów należy poszukiwać. Co prawda zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie sądowym dominuje pogląd, iż ciężar dowodu w postępowaniu administracyjnym spoczywa na organie administracji - por. B Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 2005, s. 402-403, ale nie można od tego organu oczekiwać, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, iż będzie "po omacku" poszukiwał materiału dowodowego. W rozpoznawanej sprawie skarżąca na etapie skargi przytacza okoliczności istnienia zatrudnienia zmarłego jeszcze w 2000 r., nie można więc organowi administracji stawiać zarzutu niezebrania pełnego materiału dowodowego w sprawie. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.