II SA/Wa 1745/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Grochowska - Jung (spr.), Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej, WSA Janusz Walawski, Protokolant Małgorzata Kędzielewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2009 r. sprawy ze skargi A. L. przedstawicielki ustawowej małoletniej Z. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...], odmawiającą przyznania A. L. renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej córki Z. na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). W dniu 27 maja 2008 r. skarżąca, złożyła do Prezesa ZUS wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniej córki po jej zmarłym ojcu. W swoim wniosku skarżąca podkreśliła, iż ojciec dziecka nie spełnił tylko jednego warunku dla uzyskania renty rodzinnej, tzn. stażu pracy w dziesięcioleciu przed zgonem, jednak posiadał w tym czasie status bezrobotnego, a ponadto możliwość podjęcia przez niego pracy została wykluczona przez ciężką chorobę. Dalej skarżąca wyjaśniła, że rentę chce przeznaczyć wyłącznie na edukację córki. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r. Prezes ZUS odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wskazał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Ponadto, Prezes ZUS wyjaśnił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, zatem badanie spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności przeprowadza się najpierw w stosunku do osoby zmarłej a następnie do wnioskodawcy. Tymczasem, według ustaleń Prezesa ZUS, w dziesięcioleciu poprzedzającym powstanie całkowitej niezdolności do pracy ojca dziecka, na wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, udowodniono tylko 1 rok, 2 miesiące i 7 dni tych okresów. W ocenie organu ponad 8 - letnia przerwa pomiędzy ostatnim okresem ubezpieczenia ojca dziecka a powstaniem całkowitej niezdolności do pracy nie była wynikiem szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych. Ponadto, odnosząc się do sytuacji materialnej skarżącej Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił, że nie stanowi ona jedynego warunku przyznania świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku z dnia 28 sierpnia 2008 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy A. L. ponownie podniosła konieczność zapewnienia środków na wychowanie oraz edukację córki. Skarżąca wyjaśniła również, że ojciec dziecka posiadał stosunkowo długi do swego wieku, bo ponad 20 – letni staż pracy, natomiast brak możliwości wypracowania dłuższego okresu związany był ściśle z jego chorobą. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2008 r. utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] sierpnia 2008 r. W uzasadnieniu, oprócz argumentów przytoczonych w decyzji z [...] sierpnia 2008 r., Prezes ZUS wyjaśnił, że status osoby bezrobotnej, jaki przysługiwał ojcu dziecka, nie jest oceniany jako szczególna okoliczność umożliwiającą uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku. Taką okolicznością mogłyby być natomiast dokumenty wskazujące na aktywne poszukiwanie pracy, w szczególności odmowa zatrudnienia przez konkretnych pracodawców. Nadto dochód na osobę w rodzinie skarżącej przekracza kwotę najniższej emerytury, co z kolei wskazuje na brak przesłanki nieposiadania niezbędnych środków utrzymania. Powyższą decyzję A. L. uznała za krzywdzącą jej córkę. Ponownie wskazała ponad 20 – letni staż pracy ojca dziecka, przepracowany głównie z zakładach państwowych, w których, zdaniem skarżącej, odprowadzane były za pracowników bardzo wysokie składki. Okres bezrobocia tłumaczyła kryzysem gospodarczym oraz brakiem możliwości podjęcia ciężkiej pracy fizycznej z uwagi na stan zdrowia ojca dziecka. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes ZUS ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie prowadzącym postępowanie administracyjne, również działającym w ramach uznania administracyjnego, ciąży bowiem obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W ocenie Sądu Prezes ZUS zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oceny stanu sprawy. Z treści cytowanego już wyżej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze - przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie - niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie - brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie; po czwarte - brak niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, natomiast brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Podkreślić należy, że niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na ogólnych zasadach musi być skutkiem szczególnych okoliczności. Tymczasem z akt rozpatrywanej sprawy nie wynika, by brak spełnienia tej przesłanki przez ojca dziecka wynikał właśnie ze szczególnych okoliczności. Za szczególną okoliczność nie może być bowiem uznany stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które, niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego, a więc i osobom unikającym pracy. Sytuacja materialna skarżącej także nie stanowi przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, uzależnionym wyłącznie od statusu finansowego strony skarżącej. Nadto ustawa wiąże przyznanie świadczenia w tym trybie z brakiem niezbędnych środków utrzymania a niezbędne środki utrzymania nie są tożsame z niewystarczającymi środkami, na co również zwracają uwagę sądy administracyjne w swoich orzeczeniach (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4189/01, LEX nr 83733). Z akt sprawy wynika natomiast, że dochód na członka rodziny wynosi 1414,28 zł (brutto), a więc jest wyższy od najniższej emerytury, której wysokość od dnia 1 marca 2008 r. wynosi 636,29 zł. W konsekwencji nie można uznać, by skarżąca nie dysponowała środkami utrzymania w zakresie niezbędnym. Wobec powyższego, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.