II SA/Wa 1748/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska, Sędzia WSA Bronisław Szydło, Asesor WSA Piotr Kraczowski (spr.), Protokolant Magda Magdoń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2006 r. sprawy ze skargi S. T. przedstawiciela ustawowego małoletniej A. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku; - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] kwietnia 2006 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku S. T. z 9 września 2005 r., występującej jako przedstawiciel ustawowy córki A. M., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wskazał, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Prezes ZUS zaznaczył, iż z akt rentowych wynika, że zmarły ojciec dziecka K. M. na przestrzeni 38 lat życia na datę orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 15 lat i 2 miesiące. Ostatnio udowodniony okres ubezpieczenia ojca dziecka przypada na 5 sierpnia 1999 r., natomiast całkowita niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji została orzeczona od [...] stycznia 2004 r. tj. po upływie 4 lat, 5 miesięcy i 14 dni od ustania ubezpieczenia. We wskazanym okresie ojciec dziecka był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku – co zdaniem organu – nie może być uznane za szczególną okoliczność, na skutek której nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Prezes ZUS wskazał również na trudną sytuację materialną skarżącej i jej dziecka, z zastrzeżeniem jednak, że nie stanowi ona wyłącznego kryterium, od którego zależy przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 9 maja 2006 r. o ponowne rozpoznanie sprawy S. T. stwierdziła, że nie zgadza się z decyzją organu odmawiającą przyznania jej dziecku świadczenia w drodze wyjątku. Podniosła, że przyczyny dla których odmówiono przyznania renty zmarłemu ojcu, nie zostały przez córkę kształtowane i nie ma ona możliwości ich przezwyciężenia. Córka ma 17 lat, uczy się w liceum ogólnokształcącym i nie może podjąć pracy, chciałby po skończeniu szkoły studiować. Dodała, iż córka nie posiada niezbędnych środków utrzymania, jednym źródłem ich dochodu są wyłącznie zasiłki rodzinne z opieki społecznej. W jej ocenie, decyzja organu jest dla niej nader krzywdząca, bowiem pomija szczególną sytuację, w której znalazło się jej dziecko w wyniku śmierci ojca. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] lipca 2006 r. nr [...] utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z [...] kwietnia 2006 r. i w uzasadnieniu przytoczył argumentację podaną już w decyzji pierwszo-instancyjnej. S. T. 21 sierpnia 2006 r. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję. Wyrażając niezrozumienie dla podjętych przez organ rozstrzygnięć, powołała się na wcześniejsze zarzuty, jakie zawarła we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy kierowanym do Prezesa ZUS. Podniosła ponadto, że istniejąca na terenie ich zamieszkania (Z.) trudna sytuacja na rynku pracy stanowiła ogromną przeszkodę w gromadzeniu stosownego okresu ubezpieczeniowego przez ojca jej córki, który przez cały czas pozostawania bez pracy był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy i zgłaszał się w każdym przez urząd terminie. Dodała, iż w czerwcu 2006 r. wykryto u niej [...] w związku z czym wymaga specjalistycznego i długiego leczenia, które wyklucza znalezienie przez nią zatrudnienia. Jej zdaniem córka spełnia wszystkie warunki z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z ZUS. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Dodatkowo zwrócił uwagę, iż ojciec dziecka K. M. w 2004 r. ubiegał się o rentę rodzinną w drodze wyjątku dla siebie. Decyzjami z [...] października i [...] grudnia 2004 r. świadczenia odmówiono, ponieważ nie stwierdzono, by przyczyną 4,5 – rocznej przerwy w ubezpieczeniu wnioskodawcy były okoliczności szczególne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, do którego ojciec dziecka zaskarżył decyzję Prezesa ZUS, wyrokiem z 2 czerwca 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 314/05, oddalił skargę uznając tym samym, że ustalenia organu odnośnie braku w sprawie okoliczności szczególnych są prawidłowe. Zwrócił także uwagę, iż w trakcie niniejszego postępowania skarżąca nie wskazała na żadne usprawiedliwienie braku ubezpieczenia zmarłego od 1999 r. eksponując jedynie swą trudną sytuację materialną. Skarżąca pismem procesowym z 17 października 2006 r. uzupełniła skargę. Powołując się na wyroki NSA – z 24 lipca 2001 r. sygn. akt II SA 421/01, z 13 grudnia 2000 r. sygn. akt 1935/00, z 9 stycznia 2002 r. sygn. akt II SA 3090/01 i z 8 grudnia 2000 r. sygn. akt 1933/00 – stwierdziła, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest uzależnione od długości przerwy jaką miał jej mąż w okresie ubezpieczeniowym, a wymagana jest w takich przypadkach ocena okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania renty na zasadach ogólnych. Konieczna jest w takim wypadku dogłębna analiza przyczyn z powodu których jej mąż nie podlegał ubezpieczeniu i nie może to być ogólnikowe stwierdzenie Prezesa ZUS, iż po stronie zmarłego ojca małoletniej córki nie zachodzą szczególne okoliczności. Podniosła także, że mąż miał udowodniony ciągły 15 – letni okres opłacania składek do ZUS, a podczas 4,5 rocznej przerwy był zarejestrowany w Urzędzie Pracy, jako bezrobotny i w każdej chwili był gotowy do podjęcia pracy. Ponadto ponownie zwróciła uwagę na bardzo trudną sytuację materialną jej i dziecka. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Materialno-prawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczenio-biorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze – przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie – niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie – ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte – osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Z akt sprawy wynika, że dziecko skarżącej spełnia bezsprzecznie trzy z powyższych warunków. Jest pozostałym po ubezpieczonym członkiem rodziny i ze względu na wiek nie może podjąć pracy, ani działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Nie został jednak spełniony czwarty, konieczny warunek. W sprawie brak jest bowiem szczególnych okoliczności, wskutek których zmarły ojciec dziecka nie mógłby uzyskać prawa do renty ustawowej, gdyby żył (w przypadku renty rodzinnej śmierć osoby ubezpieczonej jest tożsama z całkowitą niezdolnością do pracy tej osoby). Należy przy tym wyraźnie podkreślić, iż renta rodzinna przyznawana dziecku jest świadczeniem pochodnym, całkowicie zależnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby ojcu. W stosunku zaś do ojca dziecka – K. M. – było prowadzone postępowanie w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ww. ustawy, zakończone decyzją Prezesa ZUS z [...] grudnia 2004 r. nr [...], którą ostatecznie odmówiono przyznania tego świadczenia z uwagi na brak wystąpienia szczególnych okoliczności, za które nie została uznana – podnoszona przez wnioskodawcę – trudna sytuacja panująca na rynku pracy. Prawidłowość wydanej decyzji z [...] grudnia 2004 r. została skontrolowana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, który wyrokiem z 2 czerwca 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 314/05 oddalił skargę K. M.. Wyrok ten uprawomocnił się 5 lipca 2005 r. Zatem kwestia szczególnych okoliczności, wskutek których zmarły ojciec dziecka nie mógł uzyskać prawa do renty ustawowej została zbadana prawomocnym wyrokiem, a rzecz osądzoną należy przyjąć jako prawdę (res iudicata pro veritate accipitur). Dodatkowo należy zauważyć, iż podnoszone przez skarżącą okoliczności dotyczące przyczyn pozostawania K. M. od sierpnia 1999 r. bez pracy tj. trudna sytuacja na rynku pracy, pełna gotowość do jej podjęcia oraz stan jego zdrowia, nie stanowią nowych okoliczności w sprawie, ponieważ były znane i zgłaszane przez K. M. w trakcie postępowania zakończonego decyzją Prezesa ZUS z [...] grudnia 2004 r. W związku z powyższym należy jedynie powtórzyć, iż analiza faktów z życia zmarłego ojca dziecka – K. M. – prowadzi do wniosku, że niespełnienie przez niego warunków wymaganych w ustawie do renty nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym. Ojciec dziecka zmarł [...] czerwca 2005 r. w wieku 39 lat. Od 5 sierpnia 1999 r. do daty zgonu ([...] czerwca 2005 r.) nie został udokumentowany jakikolwiek okres składkowy. Natomiast łączny okres składkowy wynosi 15 lat i 2 miesiące. W stażu ubezpieczeniowym zmarłego wystąpiła długotrwała, nieuzasadniona przerwa (ma to znaczenie przy ustalaniu 5-letniego okresu zatrudnienia popartego opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne w ostatnim 10-leciu przed datą zgonu, okres ten wyniósł 3 lata, 11 miesięcy i 5 dni – p. art. 58 ust. 1 pkt 5 ww. ustawy). W sprawie brak jest dowodów wskazujących na to, że przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne od 5 sierpnia 1999 r. do 18 stycznia 2004 r. tj. daty istnienia niepełnosprawności (por. orzeczenie lekarza orzecznika ZUS nr [...] z [...] kwietnia 2004 r.) była spowodowana przyczynami od niego niezależnymi. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania ww. art. 83 ust. 1 ustawy należy bowiem uważać tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Za takowe nie uznaje się sytuacji na rynku pracy, bowiem trudności w znalezieniu zatrudnienia nie są okolicznościami szczególnymi w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Odnosząc się do cytowanych w piśmie procesowym z 17 października 2006 r. wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego należy stwierdzić, iż zawarte w nich uwagi nie wnoszą do sprawy nowych okoliczności sprawy, a jedynie wskazują na sposób interpretacji art. 83 ww. ustawy, który zdaniem Sądu w niniejszej sprawie został zastosowany prawidłowo. W ocenie Sądu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo uznał, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności uniemożliwiające uzyskanie przez K. M. prawa do renty, a w konsekwencji brak jest podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku jego dziecku. Dlatego też ani wiek, ani trudna sytuacja materialna dziecka skarżącej nie uprawnia do przyznania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ww. ustawy, skoro nie została spełniona jedna z koniecznych przesłanek przyznania renty w drodze w wyjątku. Sąd dostrzega bardzo trudną sytuację rodziny skarżącej, niemniej jednak świadczenia w drodze wyjątku nie mają charakteru świadczeń socjalnych i nie są przyznawane w oparciu o zasady współżycia społecznego. W tym stanie rzeczy zarzuty podniesione w skardze należało uznać za bezzasadne. Organ właściwie zebrał, rozpatrzył i ocenił materiał dowodowy zgromadzony w sprawie oraz prawidłowo zastosował przepis prawa materialnego, nieprzekraczając granic uznania administracyjnego. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), oddalił skargę jako nieuzasadnioną.