II SA/Wa 1752/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska, Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Asesor WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant Beata Gibzińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2008 r. sprawy ze skargi K. F. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2007 r., nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2007 r., nr [...] odmawiającą K.F. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Z akt administracyjnych i ustaleń organu wynika następujący stan faktyczny i prawny sprawy: Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2007 r. K.F. zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezesa ZUS) o przyznanie na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.) renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku zainteresowany podniósł, iż ZUS odmówił mu przyznania renty chorobowej w trybie zwykłym z powodu nieopłacenia składek na ubezpieczenie społeczne w okresie ostatnich 5 lat. Wskazał ponadto, iż z powodu choroby [...] nie może podjąć zatrudnienia. Obecnie nie uzyskuje jakiegokolwiek dochodu, prowadzi z żoną, która również nie posiada środków utrzymania, wspólne gospodarstwo domowe. Dodał ponadto, iż w swym życiu przepracował ok. 25 lat. Decyzją z dnia [...] lipca 2007 r., Prezes ZUS odmówił przyznania K.F. wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie, organ podniósł, że na przestrzeni [...] lat życia wnioskodawca udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 23 lata, 4 miesiące i 23 dni. W dziesięcioleciu przed powstaniem niezdolności do pracy zainteresowany udowodnił zaledwie 1 rok, 6 miesięcy i 3 dni, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych. W latach 1992 – 1994 oraz 1995 – 1997 wystąpiły przerwy w ubezpieczeniu wnioskodawcy. Ponadto ostatni udowodniony okres składkowy przypada na dzień [...] grudnia 1998 r. Po tej dacie, do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy w sierpniu 2006 r., tj. przez ponad 7 lat, mimo prowadzonej działalności gospodarczej, zainteresowany nie opłacał składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Tym samym nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przez stronę przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ wskazał ponadto, iż prowadzenie działalności gospodarczej bez opłacania należnych składek na własne ubezpieczenie, jako świadome zaniechanie kontynuowania ubezpieczenia nie stanowi szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, zakończonej powyższą decyzją, K.F. podniósł, że jego sytuacja zdrowotna i materialna nie uległa zmianie. W dalszym ciągu pozostaje pod opieką szpitala [...] i jest leczony [...]. Stan zdrowia nie pozwala odwołującemu się podjąć pracy, wobec czego nie jest on w stanie pozyskać środków pieniężnych na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] sierpnia 2007 r., utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podniósł, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwości przyznania świadczenia. Z akt sprawy nie wynikają zaś szczególne okoliczności, na skutek których K.F. nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Prezes ZUS podkreślił, iż za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83, uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby, z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Orzeczeniami lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] stycznia 2007 r. wnioskodawca został uznany za trwale częściowo niezdolnego do pracy od 2005 r., a za całkowicie niezdolnego do pracy i samodzielnej egzystencji od sierpnia 2006 r. do stycznia 2009 r. Od ustania okresu składkowego, tj. [...] stycznia 1999 r. do czasu orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy, przez 7 lat i 8 miesięcy, odwołujący się nie podjął pracy popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne w celu zapewnienia sobie w przyszłości uprawnień do świadczenia z tego ubezpieczenia. W tym okresie wnioskodawca nie legitymował się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, a zatem nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. Z akt sprawy natomiast wynika, iż od dnia [...] stycznia 1999 r. odwołujący się kontynuował prowadzenie działalności gospodarczej i podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu, lecz nie odprowadzał wymaganych składek emerytalnych i rentowych. Natomiast, ze złożonego przez stronę "Oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej" z dnia [...] maja 2007 r. wynika, iż wnioskodawca zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej dopiero w dniu [...] maja 2007 r. z powodu choroby. Dokonanie takiego wyboru drogi życiowej nie może być uznawane za szczególną okoliczność, która stanowi przesłankę niezbędną do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi, wniesionej przez K.F. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której skarżący zakwestionował niekorzystną decyzję oraz wniósł o zasądzenie na jego rzecz wnioskowanej renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu skargi podniósł, iż organ wydając zaskarżoną decyzję zignorował jego długi okres składkowy, łącznie wynoszący 24 lata 10 miesięcy i 26 dni. W ostatnich latach stan chorobowy skarżącego uniemożliwił mu podjęcie stałej pracy. Pozwalał jedynie na uzyskiwanie skromnego zarobku przeznaczanego na opłaty, utrzymanie i leczenie. Skarżący wyjaśnił, iż nie prowadził firmy, lecz był kierowcą. Odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia jest dla skarżącego krzywdząca, bowiem będąc [...] po przepracowaniu blisko 25 lat pozostaje bez środków do życia. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał dotychczas zajmowane stanowisko w sprawie. Odnosząc się do argumentów skargi wskazał, że sama trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Ponadto organ dodał, iż od 1990 r. skarżący prowadził działalność gospodarczą i był świadom istnienia obowiązku ubezpieczeniowego. Od 1992 r., początkowo w krótkich okresach, a następnie już wielokrotnie, nie opłacał składek na własne ubezpieczenie. Fakt, że uznał inne swoje potrzeby tego okresu za istotniejsze od opłacania składek na ubezpieczenie społeczne jest jego wyborem, nie zaś okolicznością od niego niezależną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. W przypadku uwzględnienia skargi, zgodnie z art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), Sąd orzeka wyłącznie kasacyjnie. Oznacza to, że nie jest możliwe uwzględnienie wniosku strony zawartego w skardze, dotyczącego wydania rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, stanowiącej przedmiot zaskarżonej decyzji. Skarga nie może zastać uwzględniona, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wyłaniają się trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w nim przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Wskazać należy, że świadczenie przyznane w art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek zaistniałych szczególnych okoliczności. Jak wynika z akt sprawy, w ostatnich 10 latach przypadających przed powstaniem niezdolności do pracy datowanej od 2005 r., skarżący zamiast wymaganych 5 lat udowodnił 1 rok, 6 miesięcy i 3 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto skarżący nie kwestionuje, iż pomimo prowadzenia działalności gospodarczej i podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne. Brak wymaganych składek na ubezpieczenie społeczne skarżącego ZUS odnotował w następujących okresach: od [...] do [...] grudnia 1992 r., od [...] stycznia do [...] lutego 1993 r., od [...] marca 1993 r. do [...] czerwca 1994 r., od [...] lipca do [...] sierpnia 1994 r., od [...] do [...] września 1994 r., od [...] października do [...] grudnia 1994 r., od [...] stycznia 1995 r. do [...] lutego 1995 r., od [...] kwietnia do [...] grudnia 1995 r., od [...] marca do [...] czerwca 1997 r., od [...] września 1997 r. do [...] marca 1998 r., od [...] kwietnia do [...] września 1998 r., od [...] października 1998 r. do [...] listopada 1998 r. i od [...] stycznia 1999 r. do [...] listopada 2006 r. Nie budzi wątpliwości, iż w podanych okresach skarżący był aktywny zawodowo. Skoro orzeczona częściowa niezdolność do pracy powstała w 2005 r., to bez wątpienia przez okres 6 lat miał on realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 444/01 (publik. LEX nr 53781) stwierdził, że świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez zgłoszenia jej do ubezpieczenia i tym samym nieodprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne, nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., która uniemożliwiałaby nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Należy też zgodzić się z poglądem, zaprezentowanym w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 grudnia 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1742/05 (publik. LEX nr 187389), że zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznawaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Na tle powyższych ustaleń nie można odmówić organowi racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Należy podnieść, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Należy także dodać, iż przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie uzależnia prawa do świadczenia w drodze wyjątku od łącznego stażu ubezpieczeniowego wnioskodawcy, choć nie można tego stażu pominąć przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku. W świetle ww. przepisu ważne są przede wszystkim powody, dla których nie było możliwe spełnienie wymagań potrzebnych do uzyskania renty w trybie ustawowym. Powody te, w przypadku skarżącego, nie są związane ze szczególnymi okolicznościami warunkującymi przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W tym stanie rzeczy, prawidłowo organ ocenił, że w sprawie z wniosku K.F. nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki, określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Końcowo należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i wydał zgodne z prawem rozstrzygnięcie oraz dostatecznie wyczerpująco uzasadnił zaskarżoną decyzję. Mając na uwadze powyższe, Sąd na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji.