II SA/Wa 176/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Asesor WSA Arkadiusz Koziarski (spr.), Protokolant referent Marta Stec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 września 2025 r. sprawy ze skargi T. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Decyzją z dnia [...] grudnia 2024 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS") utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] października 2024 r., nr [...] odmawiającą przyznania T. G. (dalej "skarżący") świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja ta została wydana w następujący okolicznościach faktycznych: Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2023 r. skarżący wystąpił do Prezesa ZUS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Decyzją z dnia [...] października 2024 r., nr [...] Prezes ZUS odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia. W podstawie prawnej organ podał art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251, z późn. zm.). W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że warunki określone w art. 83 ustawy muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS stwierdził, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że w przypadku skarżącego średni dochód rodziny wynosi 7 036,00 zł brutto. Wykazany miesięczny średni dochód na osobę w rodzinie wynosi 3 518,00 zł brutto i jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od 1 marca 2024 r. wynosi 1 780,96 zł brutto. Organ podniósł, że dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych, zatem nie można uznać, że skarżący pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że podniesiona przez skarżącego okoliczność oddzielnego zamieszkiwania oraz pozostawania z żoną w separacji nieorzeczonej wyrokiem Sądu, nie zwalnia żony skarżącego z obowiązków wynikających z założenia rodziny. W związku z tym za dochód uwzględniony do oceny sytuacji materialnej skarżącego przyjęto dochód jego żony. Od powyższej decyzji skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku tym skarżący podniósł, że przy ocenie jego sytuacji materialnej nie powinno się uwzględniać dochodu żony, ponieważ posiadają sądownie ustanowioną rozdzielność majątkową. Skarżący wyjaśnił, że w praktyce oznacza to, iż nie ma on dostępu do jej dochodów i nie może liczyć na jej wsparcie finansowe. Rozdzielność majątkowa, będąca skutkiem odrębnego zamieszkiwania oraz sytuacji rodzinnej, uzasadnia ocenę jego sytuacji materialnej wyłącznie na podstawie jego indywidualnych dochodów czyli 500,00 zł miesięcznie z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Zdaniem skarżącego uwzględnienie dochodów jego żony jest nieuzasadnione. Skarżący podniósł, że zgodnie z ustawą Prawo upadłościowe, z dniem ogłoszenia upadłości jednego z małżonków powstaje między nimi rozdzielność majątkowa, o której mowa w art.53 ust. 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2015 r. poz. 2082 oraz 2016 r. poz. 406,1177,1271). Powołaną na wstępie decyzją z dnia [...] grudnia 2024 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572), dalej "k.p.a.", Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ podtrzymał argumentacje zawartą w zaskarżonej decyzji. Ponadto organ wyjaśnił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2024 r. wynosi 1 780,96 zł brutto. Prezes ZUS zwrócił uwagę, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami. Ponownie organ podniósł, że z akt sprawy wynika, iż skarżący pozostaje w związku małżeńskim, a więc osiągany przez żonę dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę należy uwzględnić przy ustalaniu przesłanki z art. 83 ustawy emerytalnej dotyczącej niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że podnoszona przez skarżącego okoliczność nieprowadzenia z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, nie zwalnia jego żony z obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb skarżącego. Małżeństwo skarżącego nie zostało rozwiązane wyrokiem sądowym i skarżący nie pozostaje w separacji orzeczonej przez sąd. Zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25.02.1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r., poz. 2809), dalej "k.r.o.", małżonkowie są obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Powyższe uregulowania potwierdzają, że wśród obowiązków małżeńskich istnieje obowiązek alimentacyjny, w którym mieści się również obowiązek opieki nad chorym niepełnosprawnym małżonkiem. Dodatkowo Prezes ZUS zwrócił uwagę, że ustanowienie rozdzielności majątkowej nie ma wpływu na obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny, gdyż obowiązek ten istnieje niezależnie od obowiązującego ustroju majątkowego i powstaje z chwilą zawarcia małżeństwa, a gaśnie z chwilą jego ustania bądź unieważnienia. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący wniósł o: 1. stwierdzenie nieważności decyzji Prezesa ZUS jako naruszającej przepisy prawa, 2. przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ rentowy z uwzględnieniem indywidualnych okoliczności sprawy. W uzasadnieniu skargi przedstawił argumentację tożsamą z jego stanowiskiem zawartym we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenie to przyznaje Prezes ZUS, działając w ramach uznania administracyjnego, o ile spełnione są przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 owej ustawy. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki, określone w art. 83 ust. ustawy, gdyż dochód rodziny skarżącego przekraczał kwotę najniższej emerytury, obowiązującej w dacie orzekania przez organ, a co za tym idzie nie można uznać, iż skarżący nie ma niezbędnych środków utrzymania. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że sytuację materialną osoby ubiegającej się o świadczenie należy ocenić porównując ją z wysokością świadczeń, określonych w przepisach jako minimalne (por. wyroki NSA z: 29 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 1205/19, Lex nr 3025696; 15 listopada 2012 r., sygn. I OSK 2248/12, Lex nr 1291381; 19 maja 2011 r., sygn. I OSK 292/11, Lex nr 1081017; 27 września 2006 r., sygn. I OSK 1112/06, Lex nr 321169). Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez pryzmat osiąganych dochodów, jest bowiem najbardziej obiektywna. Uznaje się, że najniższe świadczenie emerytalno-rentowe przyznawane w trybie zwykłym, umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Chodzi przy tym jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Jedną z przesłanek uprawniających do przedmiotowego świadczenia jest bowiem brak niezbędnych środków utrzymania w znaczeniu podstawowym. Punktem odniesienia dla oceny dochodów rodziny jest zatem, jak już wyżej napisano, najniższa emerytura, która na datę wydania zaskarżonej decyzji wynosiła 1 780,96 zł brutto. Średni dochód rodziny skarżącego ustalony przez organ wynosił natomiast 7 205,00 zł zł brutto, a na członka rodziny przypadało 3 602,50 zł. Jest to więc kwota przekraczająca wysokość najniższej emerytury. Zdaniem Sądu organ ustalając dochód w rodzinie skarżącego prawidłowo wziął pod uwagę dochody uzyskiwane przez jego żonę. Odnośnie tej kwestii na wstępie należy zauważyć, że w "Oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej" złożonym w dniu [...] grudnia 2023 r. skarżący wskazał żonę jako osobę wspólnie z nim zamieszkującą i wspólnie gospodarującą. Informacja taka nie znalazła się już w ponownie złożonym oświadczeniu z dnia [...] września 2024 r. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz w skardze skarżący na określnie stosunków mieszkaniowych jego i jego żony używa sformułowania "odrębne zamieszkiwanie". Ponadto w aktach sprawy znajdują się oświadczenie skarżącego z dnia [...] marca 2024 r. w którym wskazuje on, że jego żona zamieszkuje "osobno". Z kolei w dokumencie "Odwołanie pełnomocnictwa" oraz z dnia [...] września 2024 r. skarżący podał adres zamieszkania żony, który jest tożsamy z jego adresem. Nie jest jasne w tej sytuacji, czy użyte w oświadczeniu z dnia [...] marca 2024 r. sformułowanie "osobno" oraz zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i skardze określenie "odrębne zamieszkiwanie" ma na celu podkreślenie, że skarżący chociaż zamieszkuje z żoną w jednym mieszkaniu to prowadzą oni odrębne gospodarstwa domowe, czy też oznacza to, że żona skarżącego zamieszkuje pod innym adresem. Nawet jednak gdyby uznać, że skarżący nie zamieszkuje wraz z żoną to okoliczność ta nie miałaby decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Niesporne bowiem jest, że skarżący nie ma orzeczonej separacji ani rozwodu z żoną (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 kwietnia 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 3115/21 (orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy zgodzić się z organem, że okoliczność oddzielnego prowadzenia gospodarstwa domowego przez małżonków nie zwalnia żony z obowiązków względem męża wynikających z założenia rodziny. W takiej sytuacji dla oceny wysokości dochodu nie można przyjąć, że gospodarstwo domowe skarżącego jest jednoosobowe i że nie posiada on niezbędnych środków utrzymania. Zgodnie bowiem z art. art. 23 k.r.o. małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Również fakt istnienia rozdzielności majątkowej między skarżącym a jego żoną nie jest w tej sytuacji decydujący. Wskazania wymaga, że orzeczenie między małżonkami rozdzielności majątkowej ma skutej jedynie w zakresie zobowiązań majątkowych między małżonkami a osobami trzecimi, i nie ma wpływu na wzajemne obowiązki wynikające z faktu zawarcia małżeństwa. Stosownie bowiem do treści art. 27 zdanie 1 k.r.o. że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Obowiązek ten istnieje niezależnie od ustroju majątkowego małżonków. W myśl zdecydowanie przeważającego poglądu obowiązek z art. 27 k.r.o. nie ustaje także w razie rozłąki małżonków lub ich separacji faktycznej (T. Sokołowski, Prawo rodzinne o opiekuńcze. Komentarz. LEX 2013 r. por. postanowienie NSA z 22 grudnia 2009 r., II OZ 1142/09, LEX nr 582903; postanowienie NSA z 28 września 2011 r., I FZ 196/11, LEX nr 948873). Mając na względzie to, że określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione kumulatywnie oraz wobec ustalenia, że skarżący ma niezbędne środki utrzymania, bez znaczenia pozostawało, czy w niniejszej sprawie nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym na skutek szczególnych okoliczności. Podsumowując, Sąd oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania uznał, podzielił ocenę organu, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Zaskarżona decyzja mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez Prezesa ZUS przekroczone. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a podniesione w skardze zarzuty nie zasługiwały na uwzględnienie. Zaznaczyć również należy, że w przypadku, gdyby doszło do zmiany sytuacji majątkowej skarżącego, możliwe jest wystąpienie z ponownym wnioskiem o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku z powołaniem się na nowe okoliczności faktyczne. Mając na uwadze powołane okoliczności Sąd, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a, orzekł jak w sentencji.