II SA/Wa 1767/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Anna Mierzejewska (sprawozdawca) Sędzia WSA – Sławomir Fularski Sędzia WSA – Danuta Kania Protokolant – specjalista Marek Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 listopada 2013 r. sprawy ze skargi N. Z. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego E. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] , po rozpatrzeniu wniosku E. Z. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletniej N., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie ojciec małoletniej na przestrzeni 33 lat życia posiada udowodnione 3 lata 4 miesiące i [...] dni okresu składkowego i nieskładkowego. Ponadto organ wskazał, że w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – nie udokumentowano żadnego z tych okresów. Po zaprzestaniu pobierania zasiłku dla bezrobotnych w dniu [...] .01.2002 r. do powstania całkowitej niezdolności do pracy w dniu [...] .07.2012 r. przez ponad 10 lat nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W konkluzji organ podał, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w tej przerwie wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, E. Z. nie zgodziła się ze stanowiskiem organu administracji i uznała powyższą decyzję za krzywdzącą. Stwierdziła, że ustalenia faktyczne są błędne. Podała, że jej zmarły mąż był głuchoniemy i posługiwał się językiem migowym podobnie jak ona. Okoliczność ta utrudniała znalezienie pracy, nawet w zakładach pracy chronionej. Podała, że zarabia 1 292,28 zł, stałe wydatki wynoszą 400 zł. Dziecko rośnie, co wymaga ciągłego uzupełniania garderoby. Podkreśliła, że w dacie zgonu u jej męża nie minął jeszcze okres aktywności zawodowej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] kwietnia 2013 r. i wskazał, oprócz argumentów tam zawartych, że udowodniony okres składkowy i nieskładkowy został uzupełniony o okres od [...] .12.2010 r. do [...] .05.2011 r., co spowodowało że łączny okres składkowy i nieskładkowy wynosi 3 lata 9 miesięcy i [...] dni, a w 10-leciu przed dniem śmierci ojca dziecka zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udokumentowano 5 miesięcy i [...] dni okresów składkowych. Wskazał, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Skoro orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2013 r. ojciec dziecka został uznany za trwale całkowicie niezdolnego do pracy od [...] .07.2012 r., to organ nie mógł przyjąć innej daty powstania niezdolności do pracy. Dalej podał, że miesięczny dochód trzyosobowej rodziny wynosi 3 260,22 zł i na osobę w rodzinie przypada 1 086,74 zł, a więc kwota od najniższej emerytury, która od 1.03.2013 r. wynosi 831,15 zł miesięcznie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, E. Z., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji – poza zarzutami oraz argumentacją przedstawioną już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy – podkreśliła, że organ nie wyjaśnił jej sytuacji materialnej i niewłaściwie ustalił dochód rodziny poprzez przyjęcie, że w skład dochodu jej rodziny wchodzi dochód babki małoletniej, a ponadto nie odniósł się w ogóle do okoliczności jaki wpływ kalectwo jej męża miało na znalezienie pracy. W odpowiedzi na skargę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne stwierdził, że krótki staż ubezpieczeniowy zmarłego jest nieadekwatny do jej wieku i nie został usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty i pozostawia przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. Z cytowanego już wyżej przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o świadczenie, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z treścią art. 124 cytowanej już wyżej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. z 2000 r. Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach, jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Odnosząc się tymczasem do rozpatrywanej sprawy, stwierdzić należy, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że zmarły posiadał stosunkowo krótki do wieku, udowodniony łączny okres składkowy i nieskładkowy, a przecież omawiany przepis art. 83 ustawy nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i wobec tego, okoliczność ta nie ma przesądzającego charakteru w sprawie. Kwestią zasadniczą są natomiast powody niespełnienia przez zmarłego ojca małoletniej wymagań, uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena, czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności. Trafne jest stanowisko organu, że sytuacja na rynku pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy, co wielokrotnie podkreślał w swoich orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny. Jednakże nie można tej zasady generalizować, lecz należy każdorazowo zbadać przyczyny braku zatrudnienia. W ocenie Sądu organ w ogóle nie wyjaśnił, czy kalectwo ojca dziecka –głuchoniemy, posługujący się językiem migowym – miało wpływ na możliwości jego zatrudnienia. W ocenie Sądu na pewno kalectwo to miało wpływ na możliwości znalezienia pracy i jej wykonywanie. Dokładnego przeanalizowania pod kątem wystąpienia szczególnych okoliczności, warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wymaga również ta niepełnosprawność w okresie przed orzeczeniem o niezdolności do pracy. Zły stan zdrowia oraz długotrwała choroba nie muszą skutkować zupełnym wyeliminowaniem z życia zawodowego, niemniej jednak powinny być sprawdzone pod kątem ewentualnego zmniejszenia stażu pracy i utrudnienia w wypracowaniu odpowiedniego okresu ubezpieczeniowego. Tymczasem w zaskarżonej decyzji organ nie odniósł się w ogóle do powyższych kwestii, a zdaniem Sądu były to okoliczności, które można by uznać za szczególne. Organ powinien zbadać, jakie możliwości zatrudnienia dla ojca małoletniej istniały w rejonie ich zamieszkania. Również należy zgodzić się ze skarżącą, że organ w sposób nieuprawniony, niepoprzedzony wyjaśnieniem i analizą przyjął, że rodzina skarżącej składa się z 3 osób i tak też ustalił dochód rodziny, a następnie dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu, organ powinien uzupełnić materiał dowodowy we wskazanym wyżej zakresie i ponownie dokonać jego oceny pod kątem wystąpienia w sprawie przesłanki szczególnych okoliczności, uzasadniającej przyznanie wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Również powinien wyjaśnić ilu osobowa jest rodzina skarżącej, czy babka małoletniej prowadzi ze skarżącą i jej córką wspólne gospodarstwo domowe i wówczas jeszcze raz ustalić dochód przypadający na jednego członka rodzina oraz wyjaśnić, czy rzeczywiście spełnione jest, czy nie kryterium posiadania niezbędnych środków utrzymania. Reasumując, wskazać należy, że Prezes ZUS dopuścił się naruszenia prawa, polegającego na niedokładnym wyjaśnieniu, rozpatrzeniu i ocenie stanu faktycznego będącego podstawą decyzji, które to uchybienia miały – w ocenie Sądu – istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji powyższych stwierdzeń, koniecznym jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego i ponowna ocena całości materiału dowodowego. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), należało orzec, jak w sentencji wyroku. W oparciu o artykuł 152 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.