II SA/Wa 1785/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej, Anna Mierzejewska, Protokolant spec. Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę; 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. M. W. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2011 r., nr [...] utrzymał w mocy swoją własną decyzję z dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...], odmawiającą J. W. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Z akt administracyjnych i ustaleń organu wynika następujący stan faktyczny i prawny sprawy: Wnioskiem z dnia 24 stycznia 2011 r. J. W., zwrócił się do Prezesa ZUS o przyznanie mu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku strona podniosła, iż [...] maja 2010 r. doznał [...], na skutek czego posiada niedowład połowiczny lewostronny i od tego czasu jest całkowicie niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. Prezes ZUS odmówił przyznania J. W. wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, że na przestrzeni 52 lat życia wnioskodawca udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 12 lat, 5 miesięcy i 23 dni. Jednakże w latach 1981 – 1983, 1986 do 1988, 1988 – 1992, 1992 – 1995, 1995 – 1996, 2001 do 2004 oraz 2005 - 2006, 1990 - 2004 wymieniony nie wykonywał zatrudnienia podlegającemu ubezpieczeniu społecznemu. Tym samym nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przez stronę przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w ww. okresach, nie orzeczono wobec J. W. całkowitej niezdolności do pracy. Nie zaistniały więc w powyżej wskazanych okresach obiektywne przeszkody do kontynuowania zatrudnienia oraz ubezpieczenia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia przewidzianego przepisami ustawy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją J. W. podniósł, że posiada [...] grupę inwalidzką co całkowicie uniemożliwia mu wykonywanie jakiegokolwiek zatrudnienia, natomiast kwota, którą otrzymuje z opieki społecznej nie wystarcza na opłacanie wynajmowanego pokoju, jak również na zakup leków i podstawowych artykułów spożywczych. Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] kwietnia 2011 r. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwości przyznania świadczenia. Z akt sprawy nie wynikały zaś szczególne okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Prezes ZUS podkreślił, iż za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83, uważa się wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby, z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie bądź trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że w okresach: od [...] listopada 1981 r. do [...] kwietnia 1983 r., od [...] listopada 1986 r. do [...] czerwca 1988, od [...] sierpnia 1988 r. do [...] września 1992, od [...] października 1992 r. do [...] marca 1995 r., od [...] lipca 2001 r. do [...] kwietnia 2004 r., od [...] lutego 2005 r. do [...] czerwca 2006 r. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Za całkowicie niezdolnego do pracy wnioskodawca został uznany dopiero orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] września 2010 r., w którym lekarz orzecznik stwierdził, że całkowita niezdolność do pracy istnieje okresowo od [...] maja 2010 do [...] września 2011 r. Organ podał, że łącznie udowodniony okres składkowy i nieskładkowy na przestrzeni 52 lat życia J. W. wynosi 13 lat, 2 miesiące i 20 dni. Ponadto wskazał, że zamiast wymaganego okresu 5 lat zainteresuje się legitymuje okresem 3 lat, 3 miesiący i 21 dni. Prezes ZUS odniósł się też do stwierdzenia J. W., zawartego w jego w oświadczeniu o stanie majątkowym, rodzinnym i o sytuacji materialnej z dnia [...] maja 2011 r., z którego wynika, że w latach 1992 – do 1995, 2001 – do 2004, 2005 – do 2006 wykonywał on prace bez ubezpieczenia społecznego i wskazał, że świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy. Zgromadzony w sprawie materiał nie pozwalał zatem na stwierdzenie, że J. W. nie spełnił warunków do nabycia prawa do świadczenia ustawowego na skutek niezależnych od jego woli okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy. Organ wskazał, iż w pełni rozumie trudną sytuację bytową w jakiej się wnioskodawca znajduje, jednak brak niezbędnych środków utrzymania jest tylko jedną z przesłanek, od spełnienia których zależy możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest jednak świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez J. W., w której kwestionując decyzję Prezesa ZUS wskazał na swoją trudną sytuację materialną. Podał, że utrzymuje się z pomocy Opieki Społecznej, tj. z kwoty 324 zł zasiłku i 150 zł dodatku opiekuńczego. Skarżący podał, że jego zdaniem spełnia wymogi z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem jest całkowicie niezdolny do pracy i nie rokuje powrotu do zdrowia. Wskazał też, że otrzymanie renty w drodze wyjątku pozwoliłoby mu prowadzić rehabilitację. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał dotychczas zajmowane stanowisko w sprawie. Odnosząc się do argumentów skargi wskazał, że sama trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Podkreślić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywania kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Skarga nie może zastać uwzględniona, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Powołany przepis stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Powołany przepis wprowadza szczególną regulację pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, bowiem są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa, a nie zaś z FUS. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty lecz pozostawia przyznanie świadczenia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Decyzja uznaniowa nie jest jednak dowolna, ograniczona jest następującymi rygorami wymienionymi w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, tj. uprawniony jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie te przesłanki muszą zachodzić łącznie, a niespełnienie choćby jednej przesłanki, wyklucza możliwość przyznania świadczenia w przedmiotowym trybie. Jak wynika akt sprawy, skarżący w okresie od dnia [...] września 1976 r. do powstania w dniu [...] maja 2010 r. całkowitej niezdolności do pracy legitymuje się okresem składkowym i nieskładkowym w wymiarze 13 lat 2 miesiące i 20 dni. W okresie ostatnich 10 lat poprzedzających całkowitą niezdolności do pracy na okres składkowy przypada 3 lata 3 miesiące i 21 dni, okresu składkowego. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że w okresach: od [...] listopada 1981 r. do [...] kwietnia 1983 r., od [...] listopada 1986 r. do [...] czerwca 1988, od [...] sierpnia 1988 r. do [...] września 1992, od [...] października 1992 r. do [...] marca 1995 r., od [...] lipca 2001 r. do [...] kwietnia 2004 r., od [...] lutego 2005 r. do [...] czerwca 2006 r. nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Ponadto jak sam wskazał w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej, latach 1992 – do 1995, 2001 – do 2004, 2005 – do 2006 wykonywał on prace bez ubezpieczenia społecznego. Okoliczności tej nie można traktować jako usprawiedliwiającej brak uzyskania przez skarżącego uprawnień do świadczenia. Nadto okoliczność ta jest wysoce naganna, albowiem osoby wykonujące prace dorywcze, bez rejestracji, nie tylko, że nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego (poprzez nieodprowadzanie stosownych składek od dochodów), to także nieuiszczają stosownych podatków. Osoby takie czerpią zyski z takiej nierejestrowanej nigdzie działalności i niezależnie od jej rozmiaru czasowego, choć w niniejszej sprawie jest on znaczny – prawie 7 lat – nie można takich osób traktować na równi z osobami, które w miarę swoich potrzeb wypełniają obowiązki ubezpieczeniowe i podatkowe. Nie można w niniejszym przypadku rozważać zaistnienia szczególnych okoliczności, usprawiedliwiających niespełnianie ustawowych przesłanek do ubezpieczenia, skoro przyczyna braku ciągłości ubezpieczenia i w rezultacie wypracowanie w wieku 52 lat zaledwie nieco ponad 13 lat stażu ubezpieczeniowego, było skutkiem świadomego wykonywania pracy bez ubezpieczenia. Wskazać tu należy, iż instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, której zainteresowany nie dostrzega. Ubezpieczeni opłacają składki, aby korzystać w przyszłości z ubezpieczenia. Skoro skarżący wykonywał pracę tzw. "na czarno", mógł zatem sam opłacać ubezpieczenie. Skoro tego nie czynił, uznać należy, iż świadomie pozbawiał się ubezpieczenia. Nie do pogodzenia z zasadą równości byłoby przyznanie obecnie świadczenia z Funduszy Ubezpieczeń Społecznych, do którego świadomie J. W. nie chciał się przyłączyć i uiszczać składek. Ponadto należy zauważyć, że całkowita niezdolność do pracy skarżącego powstała na skutek zdarzenia nagłego - [...]. Z akt administracyjnych nie wynika natomiast i strona skarżąca tego nie podnosiła, aby w okresie poprzedzającym zaistnienie całkowitej niezdolności do pracy miał problemy zdrowotne, podejmował leczenie schorzeń uniemożliwiających mu lub ograniczających podjęcie pracy zarobkowej. Wprawdzie przepis art. 83 § 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, to jednak przyczyny, dla których osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych (wyjątkowych). Oceniając całokształt materiału dowodowego sprawy stwierdzić należy, że J. W. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy miał realną możliwość kształtowania przebiegu własnego ubezpieczenia. Zatem nie można odmówić organowi racji, iż przyczyną braku uprawnień do renty w trybie ustawowym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Dodatkowo należy wskazać, że przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie jest sama trudna sytuacja materialna. Świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru socjalnego i nie może być oderwane od wysokości opłacanych przez ubezpieczonego składek. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Reasumując należy stwierdzić, że organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy, prawidłowo go ocenił i zasadnie stwierdził, iż w niniejszej sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki określone w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Sąd nie dopatrzył się naruszenia prawa przy podejmowaniu tych decyzji, które mogłoby skutkować ich uchyleniem bądź stwierdzeniem nieważności i dlatego, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. Jednocześnie, działając w oparciu o przepisy art. 250 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd przyznał ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata M. W. kwotę 295,20 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.