II SA/Wa 1792/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska (spr.), Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Danuta Kania, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 lutego 2022 r. sprawy ze skargi A.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej Prezesem ZUS) decyzją z dnia [...] marca 2021 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 poz. 291 z późn. zm.), odmówił przyznania A. B. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Decyzja powyższa został wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym. Wnioskiem z dnia [...] września 2020 r. A. B. wystąpił do Prezesa ZUS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wniosku podniósł, że [...] sierpnia 2020 r. przeszedł operację na kręgosłupie. Obecnie jest pod stałą opieką neurochirurga, czeka go długa rehabilitacja. Stąd też nie może podjąć żadnej pracy zarobkowej, nadto nie posiada żadnych środków do życia z przyczyn od niego niezależnych. Jednocześnie poinformował, że od 2010 r. do maja 2017 r. pracował za granicą. Na wezwanie organu wnioskodawca w piśmie z [...] października 2020 r. dodatkowo wyjaśnił, że w okresie od stycznia 2010 r. do stycznia 2016 r. pracował poza granicami kraju na statkach typu [...] jako [...] w systemie 10 tygodni na 10 tygodni. Była to firma [...] zarejestrowana w [...], która obecnie już nie istnieje, bo ogłosiła upadłość. Według wnioskodawcy, z tytułu tego zatrudnienia były odprowadzane składki zdrowotne w razie wypadku na statku, natomiast składki emerytalne nie były odprowadzane. Jednocześnie poinformował, że nie pamięta, czy pracował i ewentualnie gdzie, w okresie od stycznia 2016 r. do maja 2017 r., ponieważ oryginały świadectw pracy znajdują się w ZUS w S. Uzasadniając odmowę przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku w decyzji z dnia [...] marca 2021 r. Prezes ZUS, przywołując treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych podkreślił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy spełnione są łącznie wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia. Organ wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 48 lat życia, tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy A. B. udokumentował jedynie 13 lat, 6 miesięcy i 28 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – wnioskodawca udowodnił tylko 2 lata, 9 miesięcy i 4 dni tych okresów (okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych). W ocenie organu nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że w latach 1995-1999, 2002-2008, 2010-2017 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu, wnioskodawca nie wykazał, by brak wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. W ww. przerwach w ubezpieczeniu wobec wnioskodawcy nie orzeczono bowiem całkowitej niezdolności do pracy, uniemożliwiającej kontynuowanie zatrudnienia, a całkowita niezdolność do pracy została ustalona dopiero od [...] sierpnia 2020 r. Zatem nie istniały do tego dnia przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ podniósł nadto, że z oświadczenia wnioskodawcy wynika, że wykonywał on prace bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego. Wobec tego Prezes ZUS podkreślił, że podejmowanie prac bez ubezpieczenia nie może być uznane za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, a osoba decydująca się na taką formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. W konsekwencji Prezes ZUS uznał, że w przedstawionym stanie faktycznym i prawnym nie ma podstaw do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy na mocy przepisu art. 83 ustawy. Prezes ZUS wyjaśnił też, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała sytuacja materialna wnioskodawcy z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W skardze na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2021 r. skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. B. podkreślił swoją trudną sytuację materialną oraz zdrowotną i wyjaśnił, że od stycznia 2019 r. przebywał na zwolnieniu lekarskim w związku z pogorszeniem stanu zdrowia – ograniczonymi możliwościami ruchowymi i przewlekłym bólem kręgosłupa. Dodał, że przeszedł rehabilitację prewencyjną, która nie przyniosła jednak poprawy. Natomiast po 6 miesiącach zwolnienia lekarskiego, świadczenie rehabilitacyjne wypłacał mu ZUS. We wrześnie 2019 r. został zwolniony z pracy. Lekarz prowadzący skierował go na operację, która miała się odbyć [...] marca 2020 r., ale ze względu na pandemię została przełożona aż do [...] sierpnia 2020 r. Natomiast w lipcu 2020 r. stawił się na komisji lekarskiej, w której lekarz orzecznik (ginekolog) orzekł, że jest częściowo niezdolny do pracy. W lutym 2021 r. odbyła się kolejna komisja lekarska, która stwierdziła jego całkowitą niezdolność do pracy od [...] sierpnia 2020 r. ZUS w S. zakwalifikował go do rehabilitacji pooperacyjnej i obecnie oczekuje na wyznaczenie terminu wyjazdu. Skarżący dodał też, że od czerwca 2020 r. stara się o rentę, a od lipca 2020 r. jest bez jakichkolwiek środków do życia, jedynie na utrzymaniu partnerki. Pełnomocnik Prezesa ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia [...] czerwca 2021 r. skarżący uzupełnił braki formalne skargi oraz wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania go na okoliczność przebiegu okresów zatrudnienia, stanu zdrowia, możliwości ubezpieczenia, odprowadzania składek ubezpieczeniowych w miejscach zatrudnienia poza granicami kraju. Jednocześnie, wobec zamieszkiwania w [...] oraz z uwagi na stan zdrowia i odległość do Sądu orzekającego, wniósł o przeprowadzenie przedmiotowego dowodu przed sądem wezwanym w [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.). Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy K.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku jest więc związany regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.), ocenić na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania i to w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przyczyną odmowy przyznania A. B. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku było stwierdzenie przez organ, iż w przypadku skarżącego niespełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Zdaniem Sądu ustalenie to zostało dokonane przez organ z pominięciem istotnych w sprawie okoliczności. Skarżący, który w wieku 48 lat stał się całkowicie niezdolny do pracy posiada faktycznie dosyć krótki staż ubezpieczeniowy wynoszący 13 lat, 6 miesięcy i 28 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Faktem bezspornym są również występujące przerwy w jego ubezpieczeniu w latach 1995-1999, 2002-2008 oraz 2010-2017. Niezaprzeczalnym jest też, że skarżący w okresach ww. przerw w ubezpieczeniu nie miał orzeczonej całkowitej, ani częściowej niezdolności do pracy. Powyższe okoliczności nie budzą jakichkolwiek wątpliwości i są niesporne. Należy także zgodzić się z organem, że fakt wykonywania przez skarżącego w latach 2010-2016 zatrudnienia bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego nie może być uznany za okoliczność szczególną, usprawiedliwiającą brak "wypracowania" uprawnień do świadczenia ustawowego. Należy zgodzić się z organem, iż osoba decydująca się na taką formę pracy musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych. Zdaniem Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy istotną okolicznością jest jednak to, że skarżący przez dosyć długi czas przed zdiagnozowaniem u niego zmian dyskopatyczno-zwyrodnieniowych kręgosłupa, w następstwie których musiał poddać się zabiegowi operacyjnemu, a następnie orzeczono jego całkowitą niezdolność do pracy, tj. od [...] maja 2017 r. pozostawał w ciągłym zatrudnieniu i podlegał ubezpieczeniu społecznemu oraz ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu. Należy też zwrócić uwagę, że skarżący w związku ze zdiagnozowanymi u niego problemami z kręgosłupem, pozostając w zatrudnieniu, przebywał przez 6 miesięcy na długotrwałych zwolnieniach lekarskich i był poddany rehabilitacji leczniczej. Następnie w okresie od [...] lipca 2019 r. do [...] września 2019 r. oraz od [...] listopada 2019 r. do [...] czerwca 2020 r. miał przyznane przez ZUS świadczenie rehabilitacyjne w związku z pozytywnymi rokowaniami co do odzyskania zdolności do pracy, a wobec braku poprawy, w dniu [...] sierpnia 2020 r. wykonano u niego zabieg operacyjny i od tej daty do dnia [...] lutego 2022 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy. Gdyby zatem nie nagłe problemy z kręgosłupem, które pojawiły się w okresie zatrudnienia i spowodowały w efekcie całkowitą niezdolność do pracy skarżącego, miałby możliwość dalszego kontynuowania zatrudnienia, a co za tym idzie odprowadzania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Uprawnione jest w tej sytuacji stwierdzenie, że w przypadku skarżącego, na skutek wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, wbrew jego woli i zamiarom, zaistniała niemożliwa do przezwyciężenia przeszkoda w kontynuowaniu zatrudnienia. W sytuacji zatem wystąpienia o rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, fakt ten powinien być zbadany przez organ jako jeden z istotnych elementów całokształtu stanu faktycznego sprawy, w aspekcie oceny wystąpienia przesłanki "szczególnych okoliczności". W uzasadnieniu swojej decyzji organ pominął natomiast zupełnie powyższą okoliczność, skupiając się wyłącznie na analizie okresów składkowych i nieskładkowych skarżącego oraz przerw w jej ubezpieczeniu. Stąd też nieznane są powody, dla których fakt powstania niezdolności do pracy w okresie nieprzerwanego pozostawania w zatrudnieniu oraz opłacania z tego tytułu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie został uznany przez organ za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Prezes ZUS nie dokonał tym samym wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranych w sprawie dowodów w kontekście ustalenia, czy w przypadku skarżącego spełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Argumentacja zawarta w zaskarżonej decyzji nie odnosi się do indywidualnych okoliczności niniejszej sprawy, a motywy przytoczone przez organ administracji nie uzasadniają w dostateczny sposób podjętego rozstrzygnięcia. W tej sytuacji zachodziła konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji. Rozpoznając ponownie sprawę organ zobowiązany będzie, mając na względzie dyspozycję art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., dokonać oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w kontekście spełnienia przez skarżącego przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz wyjaśnić szczegółowo w uzasadnieniu decyzji, zgodnie z wymogami art. 107 § 3 K.p.a., na jakich ustaleniach faktycznych i prawnych oparł swoje rozstrzygniecie. Sąd zobowiązany jest jednocześnie wyjaśnić, iż nie uwzględnił wniosku dowodowego o przesłuchanie skarżącego w charakterze strony kierując się przepisem art. 106 § 3 P.p.s.a., który stanowi, że sąd administracyjny może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Dyspozycja przywołanego wyżej przepisu nie daje podstaw do tego, by żądać przeprowadzenia przed sądem administracyjnym dowodu z przesłuchania stron postępowania. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji wyroku.