II SA/Wa 1814/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Pisula - Dąbrowska (spr.) Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska Andrzej Kołodziej Protokolant referent stażysta Marcin Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi U. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2010 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...], odmawiającą przyznania U. W. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). W motywach uzasadnienia organ podał, że świadczenie takie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Organ wskazał, iż z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 45 lat życia U. W. posiada udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 2 lata, 10 miesięcy i 13 dni. Podał, że po wykorzystaniu pobierania zasiłku dla osoby bezrobotnej w kwietniu 1997 r. do momentu powstania całkowitej niezdolności do pracy, który - zgodnie z treścią art. 14 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - ustalono na dzień [...] kwietnia 2010 r. - strona nie kontynuowała zatrudnienia lub innej działalności objętej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające U. W. przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w wymienionym okresie nie orzeczono wobec niej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia. Organ dodał, iż wprawdzie przy rozpatrywaniu uprawnień do renty ocenie podlegała także sytuacja materialna strony, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję U. W. zarzuciła, że jest ona dla niej krzywdząca, a organ nie rozpatrzył sprawy wystarczająco wnikliwie. Wskazując na bardzo trudną sytuację zdrowotną oraz rodzinną, skarżąca stwierdziła, że spełnia wszystkie przesłanki do przyznania jej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. Podała, iż jej problemy ze zdrowiem zaczęły się jeszcze przed 2000 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 9 marca 2011 r. uchylił decyzję ostateczną, wskazując m.in., iż niedopuszczalnym jest podpisanie obydwu decyzji przez tą samą upoważnioną osobę. Po otrzymaniu prawomocnego wyroku wraz z aktami sprawy oraz uzupełnieniu i uaktualnieniu dokumentacji w sprawie, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] sierpnia 2010 r. w mocy, nie znajdując nowych okoliczności mających wpływ na zmianę decyzji odmawiającej prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Stanowisko swe poparł argumentacją analogiczną do zawartej w decyzji z dnia [...] sierpnia 2010 r. oraz z dnia [...] września 2010 r. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi U. W. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że jej "sytuacja materialna jest tragiczna". Wyjaśniła, że leczy się [...] od co najmniej sześciu lat, co potwierdzają zaświadczenia lekarskie. Twierdziła, że wymaga opieki, stałego leczenia i bezpośredniej pomocy. Wskazywała, że nie jest w stanie pracować również z uwagi na inne liczne schorzenia: [...]. Podniosła, że syn G. W. stracił pracę. Nadto, że dwa lata temu miał poważny wypadek, w wyniku którego doznał poważnych obrażeń, [...]. Podniosła również, że syn jest pod stałą opieką [...] i ze względu na stan zdrowia nie może podjąć pracy. Skarżąca wskazała też, że jej mąż jest osobą bezrobotną. Odnośnie całkowitej niezdolności do pracy twierdziła, że jej daty nie można ustalić z uwagi na rodzaj schorzenia. W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Podniósł również, że trudna sytuacja materialna wnioskującego nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest też dodatkiem do otrzymywanego zasiłku dla bezrobotnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone, stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Zaskarżona decyzja została podjęta przy błędnej ocenie stanu faktycznego oraz bez wyjaśnienia okoliczności, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Przede wszystkim wskazania wymaga, że rozstrzygając w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji w ogóle nie odniósł się do tego, iż skarżąca była czasowo niezdolna do pracy w okresie od lipca 1997 r. do maja 2000 r. Okoliczność tę organ pominął. Nie odniósł się również, w kontekście leczenia [...] skarżącej, iż z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] czerwca 2010 r. wynika, że nie można ustalić daty powstania całkowitej niezdolności skarżącej do pracy. Organ nie odniósł się również do orzeczenia Komisji Lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia Nr [...] w [...] z dnia [...] lipca 1997 r. nr [...] oraz z dnia [...] maja 1997 r. Komisji Lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia Nr [...] w [...], gdzie również stwierdzono, że daty inwalidztwa nie da się ustalić (pkt 5, pkt 8 orzeczenia). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r. ,sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwość zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy. Jak wynika z dokumentacji zgromadzonej w aktach administracyjnych sprawy, Prezes ZUS nie dokonał oceny znaczenia dla zastosowania powołanego art. 83 ust. 1 o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, okoliczności braku możliwości podjęcia zatrudnienia ze względu na istniejącą od lat chorobę [...], otyłość oraz fakt zamieszkiwania skarżącej w małej miejscowości. Jakkolwiek, co do zasady, sytuacja panująca na rynku pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co wskazywał w swoich orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny, tym niemniej w wyjątkowych przypadkach możliwe jest rozważenie takiej ewentualności. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy mamy do czynienia z osobą mającą poważne problemy zdrowotne. Jej konkurencyjność na rynku pracy jest przecież z natury dużo mniejsza niż u osób młodych i zdrowych. Tak więc bez wnikliwej analizy przyczyn pozostawania skarżącej poza ubezpieczeniem, przesądzanie o niespełnieniu ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności" jest przedwczesne. Rozpoznając ponownie sprawę, organ będzie obowiązany ponownie przeanalizować materiał dowodowy, mając na względzie powyższe uwagi Sądu. Jeżeli zajdzie taka potrzeba, to organ uzupełni materiał dowodowy w zakresie umożliwiającym ustalenie stanu zdrowia skarżącej oraz realnych możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia. W konsekwencji, wobec stwierdzonych uchybień, zasadne było uchylenie zarówno zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł, jak w sentencji. W oparciu o art. 152 ww. ustawy, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.