II SA/Wa 1817/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Mierzejewska (spr.) Sędziowie WSA Andrzej Góraj Teresa Zyglewska Protokolant referent stażysta Marcin Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 grudnia 2011 r. sprawy ze skargi B. K. - przedstawiciela ustawowego małoletniej K. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2010 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] września 2010 r. nr [...], którą odmówił B. K. – przedstawicielce ustawowej małoletniej K. D., przyznania renty w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) nie jest możliwe, ponieważ w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki opisane we wskazanym przepisie powołanej wyżej ustawy. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 25 stycznia 2011 r. w sprawie o sygnaturze akt II SA/Wa 1931/10 uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą ze względów formalnych. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] czerwca 2011 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją nr [...] z dnia [...] czerwca 2011 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] maja 2011 r. nr [...], wydaną wobec uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 stycznia 2011 r., zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] września 2010 r. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że zgodnie z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jak wynika z powyższego przepisu, przyznanie renty na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki dotyczące strony: 1. jest lub była osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek do świadczenia w drodze wyjątku przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Organ podniósł, iż w sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Muszą to być przeszkody, przynajmniej w jakimś czasie nieusuwalne, eliminujące ubezpieczonego z grona pracowników w szerokim tego słowa znaczeniu. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że udowodniony został okres składkowy i nieskładkowy ojca dziecka wynoszący 12 lat, 8 miesięcy i 6 dni. Natomiast w ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy ojca dziecka, na wymagane 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udokumentowano jedynie 3 lata i 13 dni tych okresów. Ponadto z akt sprawy wynika, że w okresach od dnia [...] kwietnia 1992 r. do dnia [...] maja 1994 r., od dnia [...] czerwca 1995 r. do dnia [...] czerwca 1997 r. oraz od dnia [...] stycznia 1998 r. do dnia [...] lutego 2002 r., tj. przez łączny okres wynoszący ponad 8 lat, ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w dalszym kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w ww. przerwach wobec ubezpieczonego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy, nie istniały zatem w tym czasie przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia, w celu nabycia uprawnień przewidzianych przepisami ww. ustawy. Organ wskazał, iż z wniosku skarżącej z dnia [...] maja 2010 r. wynika, że przerwy w ubezpieczeniu spowodowane były brakiem możliwości znalezienia pracy z powodu trudnej sytuacji na rynku pracy oraz podejmowaniem zatrudnienia bez ubezpieczenia. Jednakże trudności w znalezieniu pracy nie oznaczają niemożności jej podjęcia w rozumieniu przepisu art. 83 powołanej ustawy, gdyż nie wiążą się ani z wiekiem, ani z niezdolnością do pracy. Szczególne okoliczności, które wymienia art. 83 ww. ustawy, muszą być niezależne od woli ubezpieczonego, którego dotyczą. Fakt ten nie może być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe, niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy. Natomiast brak dbałości o ubezpieczenie w trakcie wykonywania prac dorywczych był wynikiem powstania okoliczności, które sam ubezpieczony kształtował. Świadome podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia i odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Fakt ten nie może być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe, niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy. Również fakt prowadzenia własnej działalności gospodarczej przez ojca dziecka, bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenie społeczne, nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, która uniemożliwiałaby nabycie uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Organ wskazał, iż w sprawie nie stwierdzono również braku niezbędnych środków utrzymania, bowiem z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy wynika, iż matka dziecka osiąga miesięcznie wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia, w wysokości 319,00 zł brutto. Ponadto pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy, w kwocie 706,29 zł oraz zasiłki na córkę K., w łącznej wysokości 261,00 zł i dodatek mieszkaniowy w kwocie 158,00 zł. Wykazany dochód przypadający na jednego członka 2-osobowej rodziny w wysokości 722,14 zł (brutto) miesięcznie, przekraczający kwotę najniższej emerytury, nie pozwala na uznanie, iż w tym przypadku spełniona została przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję, B. K. wniosła o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi wskazała, iż ojciec dziecka przez blisko 13 lat opłacał składki na ubezpieczenie społeczne. Natomiast okresy przerwy w ubezpieczeniu nie wynikały z negatywnego podejścia do zatrudnienia, lecz ze szczególnych okoliczności panujących na rynku pracy "i spychania na margines osób mniej zaradnych". Wskazywała swoją trudną sytuację materialną. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), do rozpoznawania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. –Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną wydanej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Z przepisu tego wynika, że prawo do świadczeń w niej przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. W sprawie niniejszej bezsporne jest, że ojciec małoletniej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2005 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od dnia [...] kwietnia 2004 r. Udowodniony okres zatrudnienia, poparty opłacaniem składek, wynosi 12 lat i 8 miesięcy i słusznie organ uznał, że jest on nieadekwatny do wieku skarżącego. W okresach 1992-1994, 1995-1997, 1998-2002 nastąpiły przerwy w zatrudnieniu, które nie były spowodowane niezdolnością do pracy. Jak wskazano wyżej, data powstania całkowitej niezdolności do pracy została ustalona przez lekarza orzecznika ZUS dopiero na dzień [...] kwietnia 2004 r. R. D. został uznany za niezdolnego do pracy w wieku 38 lat, zmarł w wieku 43 lat. Na podstawie zebranego materiału dowodowego słusznie organ wskazał, iż małoletnia K. D. spełnia dwa z warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie może podjąć pracy z uwagi na wiek. Nie zostały jednak spełnione pozostałe konieczne warunki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a mianowicie przesłanka szczególnych okoliczności, określona w art. 83 cytowanej ustawy, oraz brak niezbędnych środków utrzymania. Analizując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który w sposób wnikliwy rozpatrzył sporną kwestię i jej rozstrzygnięcie uzasadnił. W ocenie Sądu, organ prawidłowo ustalił, iż przy istnieniu dwóch przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy, brak jest szczególnych okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że winny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne i niezawinione. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej podstawie, organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania. W ocenie Sądu, brak jest usprawiedliwienia dla przerwy w ubezpieczeniu skarżącego. Również nie można pominąć okoliczności, że kiedy skarżący był zdrowy i zdolny do pracy, wykonywał ją bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, co pociągnęło za sobą niekorzystne dla nie niego skutki prawne. Okoliczność, iż zmarły ojciec małoletniej – R. D. pracował na czarno była wielokrotnie podkreślana przez skarżącą, jednak nie zostały przedstawione przez nią żadne dowody, iż nieopłacenie składek było spowodowane nieuczciwym działaniem pracodawców. Okoliczność taka mogłaby, środkami dowodowymi przedstawionymi przez skarżącą, zostać udowodniona w postępowaniu przed sądem pracy. Natomiast sama trudna sytuacja materialna osoby wnoszącej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie może być podstawą do przyznania tego świadczenia. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Ponadto przypomnieć należy, iż mowa jest o niezbędnych środkach utrzymania, a nie o środkach wystarczających. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 w zw. z art. 132 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji.