II SA/Wa 1827/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz (spr.), Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 17 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi E. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] maja 2023 r. ([...]), na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504, zwana dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS), odmówił przyznania E.W. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a po rozpoznaniu jej wniosku z dnia 8 czerwca 2023 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] sierpnia 2023 r. (nr [...]), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., zwana dalej: k.p.a.), utrzymał w mocy tę decyzję. W uzasadnieniu organ administracji przytoczył treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i wyjaśnił, że świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego i jego przyznanie wymaga łącznego spełnienia wszystkich warunków określonych w powołanym przepisie. Jednym z warunków przyznania świadczenia jest nieposiadanie niezbędnych (a nie niewystraczających) środków utrzymania, które należy oceniać w odniesieniu do wysokości najniższej emerytury (od dnia 1 marca 2023 r. wynosi 1.588,44 zł.) Prezes ZUS podał, że wprawdzie skarżąca miała przyznaną rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku (do dnia 30 kwietnia 2023 r.), niemniej obecnie okoliczności przyznania świadczenia uległy zmianie. Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że miesięczny dochód pięcioosobowej rodziny skarżącej wynosi 8.314,32 zł (średnie wynagrodzenie P.W. z tytułu zatrudnienia z miesięcy kwiecień, maj, czerwiec 2023 r., świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną córką pobierane przez B.W. oraz pomoc z PCPR na pokrycie kosztów utrzymania Z. i A.), co oznacza, że na jedną osobę w rodzinie przypada kwota 1.662,86 zł, która przekracza wysokość najniższej emerytury. To zaś prowadzi do wniosku, że skarżąca nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania, a zatem nie ma podstaw do przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. W skardze złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2023 r. E.W. (reprezentowana przez P.W.), zarzuciła tej decyzji naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. E.W. podniosła, że mimo że średni miesięczny dochód przypadający na jedną osobę w jej rodzinie jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, to przekroczenie kwoty najniższej emerytury, jest nieznaczne. Skarżąca podała, że znajduje się w trudnej sytuacji życiowej - jest całkowicie niezdolna do samodzielnej egzystencji, nie posiada własnego źródła dochodu, a wskazane w uzasadnieniu decyzji dochody to świadczenia jej rodziców oraz pomoc Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie na pokrycie kosztów utrzymania dzieci. Dodała, że część dochodu zmuszona jest przeznaczać na turnusy rehabilitacyjne i swoje i dzieci konsultacje lekarskie. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest nieuzasadniona. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że powyższy przepis formułuje trzy przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Zatem brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: 1) brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami, 2) niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. W niniejszej sprawie organ odmówił skarżącej przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem ustalił, że średni miesięczny dochód jej pięcioosobowej rodziny wynosi 8.314,32 zł. brutto, a na jedną osobę w rodzinie przypada kwota 1.662,86 zł brutto, co oznacza, że w sprawie nie został spełniony jeden z koniecznych warunków wymaganych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a mianowicie E.W. nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. W ocenie Sądu, stanowisko organu wyrażone w zaskarżonej decyzji, jest prawidłowe. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jednolicie przyjmuje się, że zawarta w powołanym przepisie art. 83 ust. 1 ustawy FUS przesłanka "braku niezbędnych środków utrzymania" nie została sprecyzowana przez ustawodawcę. Jednakże w judykaturze wypracowane zostało stanowisko, że metodą wyjaśnienia tego pojęcia może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym (por. wyroki NSA: z 15 czerwca 2023 r., III OSK 126/22; z 7 października 2021 r., I OSK 4478/21; z 15 listopada 2012 r., I OSK 2248/12; z 19 maja 2011 r., I OSK 292/11, z 27 września 2006 r., I OSK 1112/06 – publik. CBOSA). Za uzasadnione należy uznać odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, bowiem takie, co do zasady, umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Przy czym chodzi tu o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Ponadto przedstawione wyżej odniesienie się do kwoty najniższego świadczenia stanowi możliwie najbardziej zobiektywizowany, jednakowy dla wszystkich wnioskodawców, miernik spełnienia przesłanki ustawowej. Nie można bowiem zapominać, że w większości przypadków osoby ubiegające się o świadczenia w drodze wyjątku znajdują się w szczególnej sytuacji. W związku z tym warunki, na jakich przyznawane są tego rodzaju świadczenia, muszą opierać się na w miarę przejrzystych i jednakowych dla wszystkich zasadach, a odniesienie się do kwoty najniższego świadczenia wydaje się spełniać takie kryteria. Natomiast takiego obiektywizmu przy ocenie kryterium niezbędnych środków utrzymania nie zapewnia np. kryterium wydatków. Gdyby bowiem przyjąć inaczej, to organ w tego typu sprawach byłby obowiązany do analizowania każdego wydatku rodziny i oceniania go pod kątem niezbędności, co w istocie byłoby analogiczne do oceny "usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego", o których mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, która to ocena z założenia jest subiektywna. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela powyższe stanowisko. Z uwagi na charakter wnioskowanego świadczenia, postępowanie w sprawie jego przyznania powinno zostać oparte o kryteria możliwie jak najbardziej obiektywne, co wiąże się zasadniczo z przyjęciem, że od dochodu rodziny obliczonego na potrzeby przesłanki "braku niezbędnych środków utrzymania" nie należy odliczać poszczególnych wydatków, z uwzględnieniem wyjątkowych okoliczności indywidualnej sprawy. W związku z powyższym, zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, nie znajduje uzasadnienia w okolicznościach niniejszej sprawy przyjęcie, że wydatkowanie części dochodu w rodzinie na turnusy rehabilitacyjne i konsultacje lekarskie skarżącej i jej dzieci, są okolicznościami mającymi znaczenie dla ustalenia zaistnienia przesłanki przyznania świadczenia w postaci nieposiadania niezbędnych środków utrzymania. Z niespornych miedzy stronami okoliczności faktycznych sprawy wynika, że średni miesięczny dochód przypadający na osobę w rodzinie skarżącej przekraczał kwotę minimalnego świadczenia określoną w art. 85 ust. 2 ustawy FUS (1.588,44 zł brutto). W tej sytuacji organ prawidłowo uznał, że skarżąca nie spełniała przesłanki "braku niezbędnych środków utrzymania" i odmówił jej przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634), oddalił skargę.