II SA/Wa 1829/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędziowie WSA Ewa Marcinkowska, Jacek Fronczyk (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokat A. O. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2011 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku A. K. z dnia [...] stycznia 2011 r., sprecyzowanego pismem z dnia [...] lutego 2011 r., o przyznanie w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłym ojcu – A. K., stosując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Prezes ZUS wskazał ponadto, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych określają ściśle krąg osób uprawnionych do renty rodzinnej. Zgodnie z art. 68 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, do renty rodzinnej uprawnione są dzieci, bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy do ukończenia 16 lat lub do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. Organ podał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, iż orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2011 r. A. K. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy i niezdolnego do samodzielnej egzystencji od dnia [...] października 1990 r., tj. w wieku 43 lat. Całkowita niezdolność do pracy nie powstała zatem w wymienionych okresach, w związku z czym wnioskodawca nie jest uprawniony do renty rodzinnej po zmarłym ojcu. Prezes ZUS dodał, iż wprawdzie przy rozpatrywaniu uprawnień do renty ocenie podlegała także sytuacja materialna strony, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przyznania świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 czerwca 2011 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy A. K., wskazując na swoją bardzo trudną sytuację materialną i zdrowotną, stwierdził, że powyższa decyzja jest dla niego nader krzywdząca. Podniósł, że wymaga stałej opieki, nie ma za co żyć, a jego choroba rozwijała się już od najmłodszych lat, w związku z czym jego sytuacja życiowa zasługuje na uznanie ją za szczególną. Decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, stosując art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] czerwca 2011 r., nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku i przytaczając w motywach rozstrzygnięcia poprzednio zaprezentowaną argumentację. Podkreślił, że zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej ZUS jest zatem wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega uznaniu administracyjnemu. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. K. wyraził niezadowolenie z powyższej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ponownie wskazując na swoją bardzo trudną sytuację życiową. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty, których użył w zaskarżonej decyzji. W piśmie z dnia [...] października 2011 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji, zarzucając im: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, a to art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji bezzasadne uznanie, że dla przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku konieczne jest spełnienie warunku w postaci utraty całkowitej zdolności do pracy w chwili pozostawania na utrzymaniu rodziców; 2. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 7, art. 77 oraz art. 107 kpa, poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego, a w konsekwencji błędne uznanie, iż w sprawie nie zachodzi przesłanka szczególnych okoliczności, powodujących niespełnienie warunków do przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu pełnomocnik podkreślił, że powoływany przez organ art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być zastosowany, bowiem art. 83 ust. 1 tej ustawy jest w stosunku do niego przepisem szczególnym. W związku z tym, wymóg powstania całkowitej niezdolności do pracy przed ukończeniem przez A. K. 25 roku życia jest pozbawiony podstawy prawnej, gdyż może on być stosowany jedynie w przypadku ubiegania się o przyznanie renty rodzinnej w trybie zwykłym, nie zaś w drodze wyjątku, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Stosownie natomiast do treści art. 68 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dzieci własne mają prawo do renty rodzinnej: 1) do ukończenia 16 lat; 2) do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo 3) bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2. Powyższy przepis – wbrew twierdzeniu pełnomocnika skarżącego – ma zastosowanie w niniejszej sprawie, zaś art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest w stosunku do niego przepisem szczególnym. Sąd w pełni podziela w tym zakresie stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 maja 2000 r. o sygn. akt II SA 2524/99, w którym stwierdzono, że względem renty rodzinnej przyznawanej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stosuje się odpowiednio art. 68 ust. 1 pkt 1 – 3 i ust. 2 tej ustawy. Biorąc zatem pod uwagę wiek skarżącego, przyznanie mu renty rodzinnej w drodze wyjątku możliwe byłoby więc jedynie w sytuacji, gdyby stał się całkowicie niezdolny do pracy w okresie do ukończenia 16 roku życia albo do ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. Z akt sprawy wynika natomiast, że skarżący w dacie powstania całkowitej niezdolności do pracy, stwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2011 r., miał 43 lata. Mając więc na uwadze treść art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, należy stwierdzić, że okoliczność ta eliminuje skarżącego z grona osób uprawnionych do renty rodzinnej w drodze wyjątku. Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do sytuacji zdrowotnej skarżącego, jednak w takim stanie rzeczy wydane w sprawie decyzje należy uznać za prawidłowe, zaś zarzuty podniesione w skardze za nieuzasadnione. Jakkolwiek uznaniowość w sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie stwierdził przekroczenia granic uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszeń prawa, zarówno materialnego, jak i procesowego, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi. Z tych względów, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. Na podstawie art. 250 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" i w związku z § 2 ust. 2 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), Sąd przyznał pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenie w wysokości 240 zł powiększone o należny podatek od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.