II SA/Wa 1847/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Sędziowie WSA Ewa Kwiecińska, Danuta Kania, Protokolant specjalista Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi A. F. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] września 2017 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku A.F. z dnia [...] sierpnia 2017 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] odmawiającą przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1383) jest możliwe jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie warunki wymienione w tym przepisie. Powołany przepis może mieć ponadto zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na zasadach ogólnych. W świetle art. 83 ww. ustawy tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęty jest powszechnie pogląd, że za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania ww. art. 83, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Organ podniósł, iż po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Wnioskodawca nie wykazał bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miał on wpływu. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że na przestrzeni 61 lat życia, wnioskodawca udokumentował 22 lata, 9 miesięcy i 5 dni okresów składkowych. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak nie może on pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku pracownika, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków ubezpieczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2005 r. sygn. akt I OSK 764/05). W 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych – zainteresowany udowodnił tylko 1 rok, 6 miesięcy i 10 dni okresów składkowych. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest zaś możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (por. wyrok WSA z dnia 6 listopada 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 1056/07). W okresach od [...] czerwca 1995 r. do [...] czerwca 2000 r., od [...] czerwca 2000 r. do [...] września 2009 r. oraz od [...] grudnia 2009 r. do [...] października 2012 r. tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy wnioskodawca nie wykonywał pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Organ zaznaczył, iż wprawdzie przepis art. 83 ww. ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (por. wyrok WSA z dnia 21 października 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 714/09). Prezes ZUS stwierdził, że przeprowadzona analiza akt sprawy nie wykazywała aby w wykazanych przerwach zainteresowany nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u wnioskodawcy ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS dopiero od dnia [...] października 2012 r. Zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na jego stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala zatem przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych. Natomiast istniejąca w okresie od października 2006 r. do [...] października 2012 r. częściowa niezdolność do pracy jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała wnioskodawcy całkowicie wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Z posiadanej dokumentacji bowiem wynika, że zainteresowany działał jako społecznik i działacz na rzecz kultury [...] oraz wykonywał prace dorywcze bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Fakt wykonywania działalności społecznej był świadomym wyborem życiowym wnioskodawcy w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Ponadto zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, wykonywania pracy bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, nie można traktować jako okoliczności usprawiedliwiającej brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Fakt ten nie może zatem być uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ustawy. Osoby wykonujące prace dorywcze bez rejestracji, nie tylko nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, ale również nie uiszczają stosownych podatków. Natomiast instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r. sygn. akt II SA 3741/01 i wyrok WSA z dnia 12 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 1785/11). Podnoszone przez stronę trudne warunki materialne nie mogły zaś stanowić wystarczającego uzasadnienia dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa ZUS stała się przedmiotem skargi wniesionej przez A.F. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Uznając zaskarżoną decyzję za krzywdzącą dla skarżącego i wadliwe prawną pełnomocnik strony podniósł, iż organ orzekający dokonał błędnych ustaleń i ocen. Żaden bowiem przepis prawa nie określa jaki powinien być minimalny staż pracy osoby ubiegającej się o rentę w drodze wyjątku. Wystarczy aby ta osoba była kiedykolwiek ubezpieczona, a taki warunek skarżący spełnia. Jak wynika z akt sprawy, skarżący od lat jest schorowany, w szczególności cierpi na cukrzycę, co bardzo trudno uznać jako okoliczność przez niego zawiniona. Takiego kandydata na pracownika nikt nie przyjmie, do pracy. Całkowita niezdolność do pracy była skutkiem tych samych schorzeń, które w pewnym okresie, choć miały jeszcze charakter "częściowy", też obiektywnie rzecz biorąc, uniemożliwiały skarżącemu jakąkolwiek pracę. tym bardziej, że nie ma on, jakichś szczególnych kwalifikacji zawodowych oraz wykształcenia. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi Prezes ZUS podniósł, iż nie kwestionuje ani obecnej niezdolności do pracy skarżącego, ani jego trudnej sytuacji materialnej. Jednak sama w sobie niezdolność do pracy, nawet w powiązaniu z najbardziej w pojęciu zainteresowanego szczególną i wyjątkową jego obecną sytuacją życiową, nie jest wystarczającą podstawą do przyznania świadczenia. Wbrew przekonaniu pełnomocnika skarżącego fakt, że jest obecnie - niezaprzeczalnie - całkowicie niezdolny do pracy i pozbawiony prawa do świadczeń w trybie zwykłym nie daje mu automatycznie prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS podkreślił, iż w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika tub komisji lekarskiej ZUS a organ rozstrzygający sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest treścią takiego orzeczenia. Nie może także pominąć tego dowodu (wydanego w sprawie orzeczenia) i oprzeć swego rozstrzygnięcia tylko na twierdzeniach skarżącego, przedstawianego przez niego jako w jego pojęciu bezsporne ustalenia faktyczne. Z akt sprawy wynika, że skarżący do 2016 r. nie był całkowicie niezdolny do pracy, a wcześniej wprawdzie istniała u niego częściowa niezdolność do pracy, ale dopiero od 2006 r. i powstała ona w okresie długoletniej przerwy w ubezpieczeniu skarżącego, trwającej od 2000 r. - zatem nie ma mowy, by organ uznał, ze to stan zdrowia był zasadniczą przyczyna usprawiedliwiającą brak zatrudnienia, jak też, by uwzględnił możliwość, że to pogorszenie się tegoż stanu zdrowia spowodowało przerwanie pracy (skoro w dacie tegoż pogorszenia skarżący od 6 lat nie pracował). Dla oceny zaistnienia przesłanki szczególnych okoliczności istotny jest zatem cały okres poprzedzający moment wystąpienia o świadczenia w drodze wyjątku a nie tylko okoliczności istniejące w chwili złożenia wniosku. Skarżący nie okazał dowodów niemożności znalezienia legalnej pracy. Najbardziej nawet w odczuciu wnioskodawcy szczególna i wyjątkowa jego sytuacja materialna i osobista nie jest wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia, nie ma ono nowiem charakteru socjalnego. Ponadto wyjątkowa i szczególna sytuacja wnioskodawcy, ubiegającego się o świadczenie nie jest tożsama z zaistnieniem w sprawie wyjątkowych i szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy emerytalnej. Okoliczności te mają odnosić się do osoby ubezpieczonego i przebiegu jego ubezpieczenia, i to w okresie przed zaistnieniem zdarzenia, które aktywność zawodową skarżącego wykluczyło - a tych, jak to wskazano powyżej, skarżący nie wykazał, nie ma bowiem takiego charakteru bezrobocie i podejmowanie pracy poza ubezpieczeniem - nie zaś do nawet najtrudniejszej aktualnej, z daty wniosku, sytuacji osobistej wnioskodawcy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Tak więc Sąd ten nie orzeka o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, ale jedynie bada czy zaskarżona decyzja administracyjna jest zgodna z obowiązującym prawem. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowi, iż ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Dochodzone świadczenie nie jest bowiem świadczeniem przyznawanym z uwagi na potrzeby, nawet najbardziej uzasadnione, ale świadczeniem pochodnym od okresów opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Powołany przepis umożliwia przyznanie świadczenia społecznego jeżeli istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak spełniania wymaganych w trybie zwykłym przesłanek do otrzymania świadczenia przy jednoczesnej niemożności podjęcia pracy przez starającego się o to świadczenie, z uwagi na jego wiek lub orzeczoną niezdolność do wykonywania pracy. Podkreślenia wymaga okoliczność, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienia w sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym. W niniejszej sprawie nie wykazano szczególnych okoliczności, które mogły mieć wpływ na niemożność uzyskania przez skarżącego uprawnień rentowych w trybie zwykłym i dlatego zasadnie organ odmówił przyznania tego świadczenia w drodze wyjątku. Ustalenia poczynione przez Prezesa ZUS nie dają podstaw do odmiennej oceny sytuacji skarżącego. Choć pełnomocnik strony skarżącej z ustaleniami organu i oceną materiału dowodowego się nie zgadza, to na poparcie swych twierdzeń nie przedstawia jednak jakichkolwiek dowodów, jak też nie wskazuje okoliczności przemawiających za usprawiedliwieniem braku zatrudnienia skarżącego popartego opłacaniem składek na ubezpieczenia społeczne w okresach wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji administracyjnej. Skarżący na przestrzeni 61 lat życia udokumentował 22 lata 9 miesięcy i 5 dni okresów składowych, z czego w okresie od [...] stycznia 1974 r. do [...] maja 1989 r. skarżący był objęty ubezpieczeniem twórców i artystów. Objęcie skarżącego w tym okresie zaopatrzeniem emerytalnym twórców i ich rodzin wynika z pisma ZUS Oddział w [...] z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...]. Z pisma tego wynika również, iż w okresie od [...] czerwca 1989 r. do [...] grudnia 1992 r. skarżący podlegał ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą. Ostatni dłuższy okres składkowy przypada na czerwiec 1995 r. (zasiłek dla bezrobotnych od dnia [...] czerwca 1994 r. do dnia [...] czerwca 1995 r.). Końcowy ponad dwumiesięczny okres składowy datowany jest od [...] września 2009 r. do [...] listopada 2009 r. Od [...] grudnia 2009 r. skarżący nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne. Częściowa niezdolność do pracy jest datowana u skarżącego od dnia [...] października 2006 r., zaś całkowita od dnia [...] października 2012 r. Powyższe oznacza, iż przerw w zatrudnieniu skarżącego od lipca 1995 r. do października 2006 r. nie sposób usprawiedliwić obiektywnymi niezależnymi od skarżącego trudnościami na które nie miała on wpływu, skoro przyczyną zaistniałego stanu rzeczy nie był stan zdrowia skarżącego. Trudności ze nalezieniem pracy, czy też konieczność sprawowania opieki nad małoletnim dzieckiem nie należy do okoliczności szczególnych w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy. Ma również rację organ twierdząc, iż częściowa niezdolność do pracy nie wyklucza zatrudnienia. Może być jednak kwalifikowana jako "ustawowa okoliczność szczególna" jeżeli wiąże się z innymi okolicznościami, takimi jak np. wiek, bezskuteczne poszukiwanie pracy związane z dużym bezrobociem strukturalnym w miejscu zamieszkania. Skarżący przedłożył natomiast zaświadczenie z [...]Stowarzyszenia Rady [...] z dnia [...] grudnia 2015 r., z którego wynika, iż był on w okresie od [...] października 2002 r. do [...] października 2012 r. zatrudniony w tym Stowarzyszeniu w charakterze [...]. Powyższe oznacza, iż w tym okresie pozostawał aktywny zawodowo, choć za ten okres nie odprowadzano składek na ubezpieczenie społeczne. Z ustaleń ZUS wynika, iż ww. Stowarzyszenie nie figuruje jako płatnik składek w Centralnym Rejestrze Płatników Składek (pismo ZUS Odział w [...] z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...]). Z ww. zaświadczenia nie wynika forma zatrudnienia skarżącego, lecz skoro Stowarzyszenie nie jest pracodawcą, bowiem nie zgłaszało pracowników do ubezpieczenia społecznego, to należy wnosić, iż skarżącego z tym Stowarzyszeniem łączyło nieformalne zatrudnienie lub samozatrudnienie w ramach umów cywilnoprawnych. Skarżący zaś za wskazany okres nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne. Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania ww. przepisu, przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan, wykluczający jej aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (vide np. wyroki NSA: z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, z dnia 7 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 517/13 i z dnia 29 kwietnia 2010 r. sygn. akt I OSK 151/10). Za taką okoliczność orzecznictwo nie traktuje jednak świadomego zatrudniania się, wykonywania prac dorywczych lub prowadzenia działalności gospodarczej - bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczyciela społecznego i odprowadzania składek (vide: wyroki NSA: z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, z dnia 30 maja 2001 r. sygn. akt II SA 435/01 i z dnia 18 kwietnia 2001 sygn. akt II SA 3238/00). Z tego powodu okoliczność, że skarżący podejmował zatrudnienie bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczyciela społecznego, a w związku z tym nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne należy oceniać jako okoliczność nieusprawiedliwiająca braku "wypracowania" uprawnień do świadczenia ustawowego. Tym samy znacznych przerw w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne skarżącego nie można usprawiedliwić żadnymi obiektywnymi okolicznościami natury zdrowotnej, ani bezrobociem, albowiem z akt sprawy nie wynika aby skarżący wykazał szczególną aktywności w szukaniu pracy. Z tych przyczyn zasadne jest twierdzenie organu, iż w niniejszej sprawie brak jest obiektywnych okoliczności uzasadniających to, że niemożność uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie była okolicznością niezawinioną przez skarżącego. Odnosząc się do pozostałych argumentów przedstawionych w skardze wskazać należy, że sama trudna sytuacja materialna oraz aktualna zdrowotna skarżącego nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy. Świadczenie to nie jest też dodatkiem przyznawanym w związku z pogorszeniem się stanu zdrowia. Także sygnalizowane przez skarżącego w toku postępowania szczególne zasługi dla [...] oraz jego działalności społeczna polegająca na popularyzacji kultury [...], jak też sukcesy na tej niwie nie mają, w kontekście przesłanek z art. 83 powołanej ustawy, znaczenia dla uprawnień przyznawanych na podstawie powołanego przepisu. Ewentualnie, powyższe okoliczności mogą być brane pod uwagę przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie przez Prezesa Rady Ministrów świadczenia specjalnego z art. 82 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, albowiem owo świadczenie może być przyznane osobie znajdującej się w trudnej sytuacji bytowej, o ile w sprawie występują też inne okoliczności, wskazujące na jej szczególny charakter. Mogą to być wybitne zasługi wnioskodawcy - naukowe, artystyczne, społeczne, sportowe, polityczne - które muszą być obiektywne oraz szczególne, a więc jednostkowe, wyjątkowe, mające znaczenie dla całej Polski, a nie tylko dla małej lokalnej społeczności, jak również mogą to być szczególne zdarzenia losowe, które również muszą być wyjątkowe. Dlatego też Sąd uznał, że podjęta w niniejszej sprawie decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] września 2017 r. i poprzedzającą ją decyzja z dnia [...] lipca 2017 r. o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, są prawidłowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie dopatrzył się naruszenia prawa przy podejmowaniu tych decyzji, które mogło by skutkować ich uchyleniem bądź stwierdzeniem nieważność. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.