II SA/Wa 1848/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bronisław Szydło (spr.), Sędziowie WSA Adam Lipiński, Eugeniusz Wasilewski, Protokolant Agnieszka Bieniewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 07 stycznia 2010 r. sprawy ze skargi Z. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zwany dalej "Prezesem ZUS", po rozpatrzeniu wniosku Z. J., decyzją z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla jej małoletnich dzieci: M., M. i D. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy wnioskodawca spełnienia łącznie następujące przesłanki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, stąd też w pierwszej kolejności bada się spełnianie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny zmarłej osoby. Prezes ZUS podniósł, że zmarły w wieku 52 lat ojciec dzieci ma udokumentowane 20 lat, 10 miesięcy i 13 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W latach 1976-1984 wystąpiła u niego przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Ponadto z dniem 13 lipca 2003 r. zaprzestał pobierania zasiłku dla bezrobotnych a zmarł w dniu [...] września 2008 r. Zdaniem organu nie wykazane zostały szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, albowiem w wymienionych okresach nie orzeczono w stosunku do niego całkowitej niezdolności do pracy. W ocenie organu nie istniały zatem w tym czasie przeszkody w wykonywaniu zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ustosunkowując się do podnoszonej przez skarżącą okoliczności podejmowania prac dorywczych bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, organ wyjaśnił, że był to świadomy wybór rodzący określone skutki prawne. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy złożonym od powyższej decyzji Z. J. podkreśliła, że jej mąż był osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Wyjaśniła, również że z uwagi na poziom bezrobocia oraz wysokie koszty pracy, pracodawcy nie chcą zatrudniać pracowników legalnie. Wskazała również, że ze zmarłym mężem posiada dziewięcioro dzieci, z których sześcioro pracuje. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...] Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] czerwca 2009 r. W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację. Wyjaśnił ponadto, że art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych może być zastosowany tylko w sytuacji, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczeń na ogólnych zasadach. Podał również, że szczególna okoliczność, o której mowa w art. 83 ustawy o rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odnosi się do osoby zmarłej. Za okoliczność tą uważa się zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Wskazał również, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest zatem zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Organ powtórzył zawarte w decyzji z dnia [...] czerwca 2009 r. ustalenia dotyczące okresu ubezpieczenia zmarłego. Dodatkowo Prezes ZUS powołując się na zaświadczenie Powiatowego Urzędu Pracy w O. z dnia [...] października 2008 r. wskazał, że w okresach od 15 stycznia 2001 r. do 31 lipca 2001 r., od 6 stycznia 2003 r. do 14 stycznia 2007 r. oraz od 15 stycznia 2008 r. do daty wydania tego zaświadczenia był on zarejestrowany jako osoba bezrobotna. W okresie od 5 lipca 2001 r. do 31 lipca 2001 r. oraz od 14 stycznia 2003 r. do 13 lipca 2003 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych. Organ wyjaśnił, że okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych jest okresem składkowym i został uwzględniony w przebiegu ubezpieczenia. Okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy, nie stanowi ani okresu składkowego ani nieskładkowego. W dalszej części uzasadnienia organ podniósł, że trudności w znalezieniu pracy trudno uznać za okoliczność szczególną, na skutek której zmarły nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W ocenie Prezesa ZUS, z uwagi na wysokie bezrobocie w Polsce, jest to okoliczność powszechna. Podniósł także, że tylko udowodnione zupełnie szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia połączonego z należytym opłacaniem składek może stanowić podstawę przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując organ stwierdził, iż nie może uznać, iż zmarły ojciec dzieci nie spełnił warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności i w związku z tym nie jest możliwe przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz małoletnich dzieci. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Z. J.powtórzyła argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, powołując się na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Powyższe świadczenie nie ma charakteru roszczeniowego. Ustawa nie gwarantuje, bowiem jego wypłaty, pozostawiając przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie. W postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie stosuje się bowiem – zgodnie z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.). Prezes ZUS podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.. Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, postępowanie w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku przeprowadzone zostało zgodnie z wymogami k.p.a., a ustalenie Prezesa ZUS w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest prawidłowe. Decyzja odmawiająca przyznania wymienionego świadczenia nie narusza zatem prawa. Przede wszystkim słusznie organ podniósł, że w przypadku zmarłego męża skarżącej nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym. Przypomnieć należy, że wymienioną w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych "szczególną okoliczność" organ definiuje jako zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Organ prawidłowo ocenił, że nie można uznać przerw w przebiegu ubezpieczenia męża skarżącej jako uzasadnione. Nie była w tym okresie w stosunku do niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają żadne inne przeszkody, które uniemożliwiałby kontynuowanie przez niego zatrudnienia w okresach tych przerw, a które mogłyby stanowić szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd podziela stanowisko organu, iż trudności w znalezieniu pracy z uwagi na wysoki poziom bezrobocia są okolicznościami o charakterze powszechnym, wspólnym dla dużej grupy społeczeństwa. Stąd też okoliczność ta sama w sobie nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek również nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu powyższego przepisu i nie może stanowić przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zgodzić się należy z organem, że jest to wynik świadomego wyboru jej zmarłego męża. Osoba świadomie decydująca się na taką formułę pracy winna się liczyć z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych. Sąd podziela w tym zakresie pogląd wyrażony w powołanym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 kwietnia 2002 r. sygn. akt II 3741/01(LEX nr 121938). Powyższe względy mają, w ocenie Sądu, kluczowe znaczenie w niniejszej sprawie i w sposób jednoznaczny wskazują, iż skarżący nie spełnia przesłanek określonych w art. 83 ust 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Małoletnie dzieci pozostałe po zmarłym niewątpliwie znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Należy jednak podnieść, że trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego, co do zasady od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest, bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji.