II SA/Wa 1852/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.) Sędzia WSA Andrzej Góraj Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz Protokolant starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 maja 2011 r. sprawy ze skargi M.C. – przedstawiciela ustawowego małoletniego S.M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. oddala skargę, 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz pełnomocnika z urzędu adwokata P.S. kwotę 240,- (dwieście czterdzieści) zł powiększoną o kwotę 55,20,- (pięćdziesięciu pięciu złotych i dwudziestu groszy) stanowiącą 23% podatku od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2010 r. znak sprawy: [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M.C. – przedstawiciela ustawowego małoletniego S.M. od decyzji z dnia [...] sierpnia 2010 r. znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) – powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Konieczne jest zatem zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Zdaniem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w podjęciu zatrudnienia i nabyciu przez zmarłego ojca dziecka – T.M. uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W toku postępowania ustalono, że zmarły w wieku 53 lat T.M. miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 14 lat, 3 miesiące i 23 dni. W ostatnim dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci zamiast wymaganych do przyznania świadczenia w drodze wyjątku pięciu lat nie udowodnił żadnego z tych okresów. Ponadto od dnia [...] marca 1976 r. do dnia [...] maja 1978 r., od dnia [...] lipca 1992 r. do dnia [...] listopada 1996 r. oraz od dnia [...] stycznia 1997 r. do dnia śmierci, tj. [...] kwietnia 2010 r. wystąpiły przerwy, w których ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia, ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Podkreślono, że we wskazanych powyżej okresach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy i nie istniały przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty na podstawie ustawy nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Dodatkowo wskazał, że kwestia trudnych warunków materialnych nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy te potrzeby są uzasadnione. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której M.C. jako przedstawiciel ustawowy małoletniego S.M. zakwestionowała zaskarżoną decyzję, uznając ją za krzywdzącą i wnosząc o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi wskazała, że w przedmiotowej sprawie organ przyjął, jej zdaniem błędnie, że fakt niepłacenia alimentów i braku udokumentowanych źródeł dochodu, z którego byłyby opłacane składki na ubezpieczenie społeczne po dniu 1 stycznia 1997 r. świadczy, iż nie zostały spełnione szczególne okoliczności do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W jej ocenie, organ powinien przeprowadzić postępowanie dowodowe i wezwać ją do podania przyczyny nieopłacenia składek przez zmarłego ojca dziecka w dziesięcioleciu poprzedzającym datę śmierci. Podała, iż sama nie jest w stanie dostarczyć żadnych dokumentów potwierdzających fakt jego zatrudnienia lub ewentualnych problemów zdrowotnych. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutów skargi podał, że skarżąca nie podaje żadnych przyczyn, dla których zmarły ojciec dziecka pozostawał poza ubezpieczeniem, przypuszczając, że był osobą z tzw. "marginesu społecznego" i że możnaby było ustalić u niego jakiś proces chorobowy, uniemożliwiający mu zatrudnienie. Zaznaczył, iż ani w aktach sprawy, ani w dokumentach dostarczonych przez stronę nie znajdują się dane potwierdzające, że ojciec dziecka przed zgonem na cokolwiek się leczył i że jego brak ubezpieczenia został w jakimkolwiek stopniu spowodowany względami zdrowotnymi. Pismem z dnia 22 kwietnia 2011 r. wnosząca skargę, reprezentowana przez adwokata ustanowionego z urzędu, wniosła o uchylenie decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2010 r. oraz zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: • naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres oraz, iż szczególne okoliczności dotyczą jedynie sytuacji, w której w stosunku do osoby zainteresowanej orzeczono całkowitą niezdolność do pracy, • naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, a także art. 9 i 10 k.p.a., poprzez niepoinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych oraz uniemożliwieniu jej wypowiedzenia się w przedmiotowej sprawie. Zwrócono uwagę, iż z akt sprawy nie wynika, aby organ podjął jakiekolwiek działania w celu zbadania przyczyn przerw w zatrudnieniu T.M. Ograniczył się on jedynie do ustalenia okresów składkowych i nieskładkowych zmarłego ojca dziecka oraz faktu, iż od dnia [...] stycznia 1999 r. nie figurował w Kompleksowym Systemie Informatycznym ZUS, jako zgłoszony do ubezpieczeń społecznych. Ponadto organ bezpodstawnie przerzucił cały ciężar dowodowy na nieposiadającą odpowiednich informacji stronę, wskazując, że skoro M.C., jako przedstawiciel ustawowy małoletniego dziecka, nie przedstawiła dokumentów pozwalających ustalić przyczyny przerw w okresach składkowych ojca dziecka, to tym bardziej nie mógł tego uczynić organ. Podkreśliła także, iż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pominął istotną kwestię dotyczącą trybu życia T.M., jako osoby z tzw. "marginesu społecznego". W ocenie skarżącej, ta informacja powinna przyczynić się do podjęcia przez organ działań w celu wyjaśnienia, czy ojciec dziecka nie borykał się z problemami typowymi dla osób mających trudności w zaadaptowaniu się w społeczeństwie (alkoholizm, pozbawienie wolności), czy też problemami związanymi ze znalezieniem zatrudnienia przez osoby karane, w szczególności po okresach pozbawienia wolności i sytuacją ogólnego stanu bezrobocia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach uznania administracyjnego. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Analizując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który wnikliwie rozpatrzył sprawę i jej rozstrzygnięcie uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Organ prawidłowo zatem przyjął, że w niniejszej sprawie nie występują szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak aktywności zawodowej ojca dziecka. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach na potrzeby stosowania powołanego wyżej przepisu – należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, Lex nr 537884). Niewątpliwie małoletni syn zmarłego T.M. znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, to jednak świadczenie przewidziane w powyższym przepisie, co należy podkreślić, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb determinowanych warunkami życia osoby o nie ubiegającej się. Przepis ten wprost nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, ani od długości przerw w zatrudnieniu. Z przepisu tego wynika natomiast konieczność wskazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia pewnych szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiały. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać chociażby pośrednio, że zmarły nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. W rozpoznawanej sprawie zmarły T.M. na przestrzeni 53 lat życia posiadał udowodniony okres składkowy i nieksładkowy wynoszący łącznie 14 lat, 3 miesiące i 23 dni, z czego na ostatnie dziesięciolecie przypadające przed dniem śmierci, zamiast wymaganych pięciu lat, nie udowodnił żadnego z tych okresów. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05 wyraził pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Ponadto długotrwały okres pozostawania ojca dziecka poza ubezpieczeniem (w latach 1976-1978, 1992-1996, 1997-2010) bez udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w czasie poprzedzającym jego zgon wyłącza przesłankę szczególnych okoliczności wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Zarówno we wniosku z dnia 16 lipca 2010 r., jak i załączonego do niego oświadczenia o stanie rodziny, majątkowym i o sytuacji materialnej z tej samej daty wnioskodawczyni podała, że nie zna przyczyn przerw w zatrudnieniu ubezpieczonego. Nie można w takiej sytuacji zgodzić się z zarzutami wnoszącej skargę, że w takiej sytuacji to na organie ciąży obowiązek poszukiwania odpowiedzi na pytanie, co było powodem takiego stanu rzeczy. W sytuacji, gdy strona wnioskująca nie wskazuje kierunku ewentualnych ustaleń w tym przedmiocie, to organ nie ma możliwości podjęcia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie. W rozpoznawanej sprawie skarżąca dopiero na etapie skargi do Sądu stwierdziła, że organ powinien ją wezwać do podania przyczyn nieopłacania składek przez zmarłego ojca dziecka, jednakże w dalszym ciągu nie wskazywała, co organ miałby ewentualnie wyjaśniać w związku z przebiegiem zatrudnienia ubezpieczonego. Poinformowała także, że nie ma możliwości uzyskać żadnych materiałów na temat stanu zdrowia i leczenia T.M., ponieważ nie była jego żoną. W piśmie z dnia 10 lutego 2011 r., w którym zwróciła się o przyznanie prawa pomocy, wskazała okoliczności jego śmierci oraz fakt, że był leczony, także z choroby alkoholowej i przebywał w zakładzie karnym. Zwróciła uwagę, że informacje o zmarłym ojcu jej dziecka mogą znajdować się także u komornika, który podejmował egzekucję jego zobowiązania alimentacyjnego wobec dziecka. Należy stwierdzić, że podnoszone na etapie skargi nowe okoliczności dotyczące choroby alkoholowej ubezpieczonego oraz jego pobyt w zakładzie karnym nie dają podstaw do uznania, że stanowią one szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach, które uniemożliwiły podjęcie zatrudnienia i nabycie przez zmarłego ojca dziecka uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, skutków alkoholizmu nie można uznać za okoliczność usprawiedliwiającą bezczynność zawodową (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 grudnia 2000 r., sygn. akt II SA 1936/00, Lex nr 51005). Również za taką okoliczność nie uznaje się przebywania w zakładach karnych wynikającego niewątpliwie ze świadomego naruszenia prawa (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2001 r., sygn. akt II SA 899/01, Lex nr 54537). Przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie nie wskazano także i nie uprawdopodobniono okoliczności usprawiedliwiających bezczynność zawodową, które mogłyby być ewentualnie rozpatrywane w kontekście okoliczności szczególnych, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Sama natomiast okoliczność, że pozostały po zmarłym ubezpieczonym członek rodziny znajduje się w trudnej sytuacji materialnej nie uzasadnia przyznania przedmiotowego świadczenia, bowiem jego przyznanie jest możliwe tylko wtedy, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli, okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Niezasadny jest także zarzut dotyczący naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. W sytuacji bowiem postawienia zarzutu w sprawie braku zawiadomienia strony przed wydaniem decyzji o zebraniu materiału dowodowego i możliwości składania wniosków dowodowych, koniecznym jest ustalenie, jakiej konkretnie czynności procesowej strona nie mogła dokonać, jakiego dowodu w sprawie nie mogła przedstawić i jaki wpływ na wynik sprawy mogło mieć tak stwierdzone uchybienie. Dopiero wykazanie, że naruszenie przez organ zasady czynnego udziału strony w postępowaniu poprzez niezawiadomienie jej o zgromadzeniu materiału dowodowego i możliwości zapoznania się z tym materiałem oraz o możliwości składania wniosków dowodowych uniemożliwiło stronie podjęcie konkretnie wskazanej czynności procesowej, daje podstawę do przyjęcia, że doszło do mogącego mieć wpływ na wynik sprawy naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. Warunek ten nie został w niniejszej sprawie spełniony, gdyż w skardze nie podano, aby niedopełnienie przez organ omawianego obowiązku rzeczywiście pozbawiło stronę skarżącą możliwości dokonania określonej czynności procesowej, a tym samym by takie uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Reasumując, należy stwierdzić, że organ, nie przekraczając granic uznania administracyjnego, prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zostały kumulatywnie spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku określone w przepisie art. 83 powołanej ustawy o emeryturach i rentach. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 250 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).