II SA/Wa 1875/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski Sędziowie WSA Anna Mierzejewska Iwona Maciejuk (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 lutego 2016 r. sprawy ze skargi I. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2015 r. nr [...], po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2015 r. o odmowie przyznania I. C. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym mężu H. C. W uzasadnieniu Prezes ZUS podał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2015 r., poz. 748) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej. Podniósł, że z art. 83 ustawy wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Będzie to zatem zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową połączoną z ubezpieczeniem społecznym, z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Prezes ZUS stwierdził, że na przestrzeni 64 lat życia męża wnioskodawczyni udokumentowano wprawdzie 27 lat, 6 miesięcy i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych, jednakże w 10-leciu przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano 7 miesięcy i 1 dzień okresów składkowych. Organ zaznaczył, że w okresach: od [...].05.1969 r. do [...].07.1970 r., od [...].12.1972 r. do [...].10.1974 r., od [...].10.1992 r. do [...].12.1994 r., od [...].02.1998 r. do [...].02.2000 r., od [...].12.2000 r. do [...].01.2003 r., od [...].10.2003 r. do [...].05.2006 r., od [...].10.2006 r. do [...].11.2007 r., od [...].12.2007 r. do [...].08.2012 r. i od [...].09.2012 r. do [...].01.2015 r., tj. do dnia śmierci mąż wnioskodawczyni nie podjął pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Ze sprawy nie wynika w ocenie organu, aby w ww. okresach mąż wnioskodawczyni nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, zwłaszcza gdy uwzględni się fakt, że nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały zatem w ocenie organu przeciwwskazania, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia, w celu uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS podniósł, iż opieka nad matką wnioskodawczyni – J.K. i bratem wnioskodawczyni – A. K., którą sprawowała wnioskodawczyni wraz z mężem nie może być zaliczona do okresów nieskładkowych męża ponieważ skutki w sferze ubezpieczeń społecznych rodzi jedynie opieka nad bliskimi członkami rodziny, którzy należą do kręgu osób wymienionych w przepisach dotyczących renty rodzinnej. Z akt sprawy wynika, że w przerwach w ubezpieczeniu mąż wnioskodawczyni był zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku co nie stanowi ani okresu składkowego, ani nieskładkowego. W ocenie organu niespełnienie przez męża wnioskodawczyni warunków do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych nie nastąpiło na skutek szczególnych okoliczności, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.  Organ wskazał też, że niemożność podjęcia przez wnioskodawczynię zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji oraz podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2015 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi I. C. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wskazała, że udokumentowany czas pracy męża w ciągu 64 lat życia wyniósł 27 lat, 6 miesięcy i 15 dni. Podniosła, że w ciągu ostatnich 10 lat nie mógł znaleźć zatrudnienia ze względu na wiek. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, wskazując ponownie, że wprawdzie okres ubezpieczenia męża wnioskodawczyni wynosi 27 lat, 6 miesięcy i 15 dni okresów składkowych oraz okresów nieskładkowych, jednakże na 10-lecie przed dniem śmierci [...].01.2015 r. oceniane do uprawnień w trybie zwykłym przypada zamiast wymaganych 5 lat przypada jedynie 7 miesięcy i 1 dzień okresów składkowych. Ponadto w okresie życia występowały liczne przerwy w zatrudnieniu. Z akt sprawy nie wynika aby w tych okresach mąż nic mógł pracować ze względu na szczególne okoliczności zwłaszcza, że nie była orzeczona niezdolność do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej naruszone zostały przepisy postępowania, tj. przepis art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267), zwanej dalej k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynika sprawy. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 487 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Kontrola sądowa decyzji uznaniowej, a taką stanowi zaskarżona decyzja, zmierza do ustalenia przede wszystkim, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. W myśl przepisu art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Organ obowiązany jest do wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego i należytej jego oceny (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnienia decyzji spełniającego wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu, w sprawie niniejszej doszło do naruszenia powołanych przepisów postępowania, albowiem ocena okoliczności niniejszej sprawy nie została przez organ dokonana wszechstronnie. Renta rodzinna w drodze wyjątku, o którą wystąpiła skarżąca do Prezesa ZUS jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie przesłanek przez zmarłego męża wnioskodawczyni, a następnie przez wnioskodawczynię. Podkreślenia wymaga przy tym, że regulacja przepisu art. 83 powołanej ustawy jest regulacją szczególną, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Prezes ZUS wskazał wprawdzie w zaskarżonej decyzji, iż strona udokumentowała 27 lat, 6 miesięcy i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych zmarłego męża, jednakże okoliczności tej organ nie rozważył należycie. Organ podkreślił, że w ostatnim 10-leciu przed dniem śmierci męża wnioskodawczyni udokumentowano tylko 7 miesięcy i 1 dzień okresów składowych. Wprawdzie w wyroku z dnia 4 listopada 2015 r. sygn. akt II UK 402/14 Sąd Najwyższy wskazał, od czasu wejścia w życie ustawy z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 187, poz. 1112) art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może już być interpretowany jako przepis samodzielnie określający warunki wymagane do nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, ale jako jedynie łagodzący w stosunku do osób w nim wymienionych przesłanki przewidziane w art. 57 ust. 1 (wskazani w hipotezie normy art. 57 ust. 2 ubezpieczeni, u których stwierdzono całkowitą niezdolność do pracy i którzy legitymują się co najmniej 20-letnim (w przypadku kobiet) lub 25-letnim (w przypadku mężczyzn) okresem składkowym i nieskładkowym, nie muszą bowiem wykazywać faktu powstania niezdolności do pracy w okresach wyszczególnionych w ust. 1 pkt 3 lub w ciągu osiemnastu miesięcy od ich ustania). Muszą natomiast, jak wskazał Sąd Najwyższy, stosownie do art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy, udokumentować co najmniej pięcioletni staż składkowy i nieskładkowy przypadający w dziesięcioleciu poprzedzającym datę wystąpienia z wnioskiem rentowym lub datę powstania niezdolności do pracy. Z tego ostatniego warunku zwalnia ubezpieczonego będącego osobą całkowicie niezdolną do pracy dopiero sytuacja opisana hipotezą normy art. 58 ust. 4, tj. wykazanie co najmniej 25-letniego (w przypadku kobiet) lub 30-letniego (w przypadku mężczyzn) okresu składkowego, o jakim mowa w art. 6 tej ustawy. Zdaniem Sądu rozpatrującego niniejszą sprawę, biorąc pod uwagę powyższe, a przede wszystkim to, że Prezes ZUS nie rozpatruje w niniejszej sprawie wniosku o przyznanie świadczenia w trybie zwykłym, ale o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, okolicznością znaczącą, która powinna mieć zasadniczy wpływ na wynik sprawy, jest fakt wypracowania przez męża wnioskodawczyni ponad 27 lat okresów składkowych i nieskładkowych. Podkreślenia wymaga przy tym, co wynika z akt organu, że okres 27 lat, 4 miesięcy i 26 dni stanowił okres składkowy. W świetle tak znacznego okresu odprowadzania składek przez męża wnioskodawczyni, okoliczność, że w ostatnim 10-leciu przed dniem jego śmierci udokumentowano tylko 7 miesięcy i 1 dzień okresów składowych nie może ważyć na wyniku tej sprawy. W ocenie Sądu, ponownego rozważenia przez organ wymaga okoliczność podniesiona w toku postępowania administracyjnego przez wnioskodawczynię (która sama jest całkowicie niezdolna do pracy i niezdolna do samodzielnej egzystencji), iż przeszkodą w wykonywaniu zatrudnienia w tym czasie było sprawowanie przez wnioskodawczynię i jej męża H. C. opieki nad matką i bratem wnioskodawczyni. Z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wynika, że matka wnioskodawczyni była osobą w podeszłym wieku (zmarła [...] października 2013 r.) w wieku 90 lat, poruszała się na wózku inwalidzkim i wymagała stałej opieki i pielęgnacji. Wnioskodawczyni jednoznacznie wskazywała, że bez pomocy męża nie była w stanie tej opieki zapewnić. Wskazała też, że brat wnioskodawczyni, nad którymi oboje sprawowali opiekę jest osobą, która z powodu SM porusza się na wózku inwalidzkim. Okoliczność, że okresu opieki przywołanej przez stronę nie można zaliczyć, jak podał organ, do okresów nieskładkowych, nie stoi na przeszkodzie rozważeniu przez Prezesa ZUS, czy sprawowanie powyższej opieki nie stanowiło – w stanie faktycznym tej sprawy – okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wydaje się, że okoliczności przywołane przez stronę mogą być zakwalifikowane jako szczególne zdarzenie, które stało na przeszkodzie podjęciu zatrudnienia tak przez wnioskodawczynię, jak i jej męża, zwłaszcza, gdy weźmie się pod uwagę, że takie zdarzenie jak rezygnacja z zatrudnienia bądź niepodejmowanie zatrudnienia w celu sprawowania opieki m.in. nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji stanowi na gruncie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 114) podstawę przyznawania m.in. specjalnego zasiłku opiekuńczego. Ustawodawca dostrzegł więc problem dotyczący możliwości zatrudnienia, czy jego kontynuowania w sytuacji sprawowania opieki nad wymagającymi tego osobami. Ponownie rozpoznając sprawę organ zobowiązany będzie dokonać wszechstronnej oceny okoliczności niniejszej sprawy, w tym w szczególności okoliczności powołanych przez skarżącą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, pod kątem możliwości zakwalifikowania ich jako okoliczności szczególnych, biorąc pod uwagę rozważania Sądu. Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w wyroku.