II SA/Wa 1880/16

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Warszawie - Maciej Majewski po rozpoznaniu w dniu 13 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. W. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi K. W. na decyzję Dowódcy Generalnego Rodzaju Sił Zbrojnych z dnia [...] września 2016 r. [...] w przedmiocie utraty prawa do uposażenia postanawia: 1. umorzyć postępowanie w sprawie wniosku K. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, 2. odmówić K. W. przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. K. W. wnioskiem z dnia 8 lutego 2017 r., złożonym na urzędowym formularzu, wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Wniosek ten został uzupełniony wyjaśnieniami złożonymi na wezwanie Sądu przy piśmie z dnia 6 marca 2017 r. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i uzyskiwanych dochodach zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, córką i synem. Utrzymuje się z dochodu z uposażenia w wysokości 4 430 zł. Wskazał, że posiada dom (obciążenie hipoteczne) o pow. 198 m2, nieruchomość rolną o pow. 3,5 ha, z zabudowaniami w postaci dwóch budynków. Nie posiada innego majątku, oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Nie posiada też papierów wartościowych i innych praw majątkowych ani wierzytelności. Skarżący wskazał, że miesięczny dochód wnioskodawcy z powodu choroby jest pomniejszony do kwoty około 3 000 zł. i z tego powodu koszty utrzymania rodziny oraz spłaty kredytu przewyższają dochody wnioskodawcy. Oświadczył ponadto, że nie zatrudnia i nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem lub radcą prawnym. W dodatkowym piśmie z dnia 6 marca 2017 r. wskazał, że nie posiada informacji o tym czy żona pracuje, i czy posiada dochody, ponieważ od 2014 r. toczy się proces rozwodowy i od tego czasu wnioskodawca nie rozlicza się z żoną. Dodał, że z posiadanej nieruchomości rolnej nie uzyskuje dochodów, posiada samochód osobowy opel astra z 1998 r., którego miesięczne koszty utrzymania to około 1 000 zł., nie otrzymuje pomocy od rodziny, ani osób trzecich, nie otrzymuje świadczeń z pomocy społecznej. Do pisma dołączono kopie dokumentu PIT za 2016 r. oraz wyciągi z rachunku bankowego za ostatnie trzy miesiące. W tym stanie sprawy stwierdzono, co następuje. W myśl art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku. Zgodnie zaś z art. 245 § 1 - 3 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 i 2). W myśl natomiast art. 249a powołanej ustawy, jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca zwolniony jest z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych z mocy ustawy. Zwolnienie to wynika z przepisu art. 239 § 1 pkt 1 lit. d) powołanej ustawy, zgodnie z którym, strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących stosunków pracy i stosunków służbowych nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Rozpoznawanie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych stało się więc zbędne i postępowanie w tym zakresie podlega umorzeniu, stosownie do treści art. 249a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Odnosząc się natomiast do wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika stwierdzić trzeba, że brak jest przesłanek uzasadniających uwzględnienie wniosku we wskazanej części. Instytucja przyznania prawa pomocy jest rozwiązaniem szczególnym. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce wyjątkowo, w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Każdy występując na drogę postępowania sądowego powinien natomiast mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinien uprawdopodobnić, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia złożonego w tym przedmiocie wniosku. W rozpoznawanej sprawie w złożonym wniosku K. W. nie wyjaśnił swojej sytuacji materialnej w sposób jednoznaczny, który pozwalałby na uznanie, że wnioskodawca jest osobą ubogą, którą stać na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb mieszkaniowo-bytowych. Nie budzą wątpliwości okoliczności, że wnioskodawca posiada stały dochód w wysokości 4 430 zł., dom o pow. 198 m2, gospodarstwo rolne o pow. 3,5 ha z którego nie uzyskuje dochodów, samochód osobowy. Pozostałe okoliczności nie są przedstawione w sposób jednoznaczny. Wskazać w tym zakresie należy, że wnioskodawca podał w formularzu PPF, iż prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, jednak w odpowiedzi na zarządzenie zobowiązujące do wskazania dochodów żony wnioskodawca podał, że ich nie zna, gdyż od 2014 r. toczy się sprawa rozwodowa i nie wie czy żona pracuje i czy ma dochody. Informacje podane przez wnioskodawcę w tym zakresie nie są do końca wiarygodne, gdyż skoro wnioskodawca prowadzi z żoną wspólne gospodarstwo domowe, to powinien wiedzieć przynajmniej, czy żona pracuje. Nie jest wiadome w tej sytuacji czy żona partycypuje w kosztach utrzymania rodziny - w szczególności dwójki dzieci - a tę informację powinien wnioskodawca posiadać. Nie jest w związku z tym wiadome, czy wnioskodawca w ogóle prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, a nawet z dziećmi. W związku z powyższymi wątpliwościami nie jest wiadome na czyją rzecz i w związku z jakimi okolicznościami wnioskodawca ma obowiązek alimentacyjny w wysokości 1 300 zł. Okoliczności te rzutują na wiarygodność złożonego wniosku. Nie jest rolą orzekającego przeprowadzanie dochodzeń w celu ustalenia faktycznych możliwości finansowych wnioskodawcy. To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek przedstawienia swojej sytuacji materialnej w sposób jasny i przejrzysty, by nie było wątpliwości co do dochodów i obciążeń gospodarstwa domowego. Należy również zauważyć, że przy rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy osoby pozostającej w związku małżeńskim, należy brać pod uwagę przy analizie jej możliwości majątkowych i zarobkowych, także możliwości finansowe współmałżonka. Zgodnie z uregulowaniami kodeksu rodzinnego małżonkowie obowiązani są sobie pomagać. Ciążą na nich wzajemne zobowiązania alimentacyjne, w sytuacji gdy jedno z nich nie jest w stanie pokryć niezbędnych potrzeb. Faktyczna separacja nie wyłącza tego zobowiązania. W takiej sytuacji oczekiwanie pomocy ze strony państwa w postaci zwolnienia od kosztów możliwe byłoby jedynie wówczas jeśli osoba ta wykaże, że małżonek nie jest w stanie jej pomóc. Na małżonkach ciąży obowiązek szeroko pojmowanej wzajemnej pomocy, w tym również i w ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Obowiązek ten istnieje niezależnie od łączącego małżonków ustroju małżeńskiego, obejmuje też sytuację pozostawania współmałżonków w separacji (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 marca 2014 r. I OZ 211/14 LEX nr 1478770; postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 9 czerwca 2010 r. I SA/Bk 49/10 LEX nr 659127). Należy także nadmienić, że za odmową przyznania prawa pomocy przemawia również okoliczność niewykorzystywania posiadanego majątku do uzyskania dochodu – w szczególności posiadanej nieruchomości rolnej o pow. 3,5 ha. W orzecznictwie administracyjnym przyjęło się, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, a na pewno w zakresie całkowitym. Wszak udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. To, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nieprzynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może on być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania. Także strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie (por. J. P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 571., tak też NSA w uzasadnieniu postanowienia z dnia 26 września 2012 r., sygn. akt I OZ 704/12). Gospodarstwem rolnym można rozporządzać w sposób przynoszący dochody, np. również wydzierżawić, czy też obciążyć. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie WSA w Szczecinie z dnia 12 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Sz 428/12). W świetle powyższego nie można uznać, że K. W. jest osobą pozbawioną środków do życia oraz że nie jest w stanie - bez uszczerbku utrzymania koniecznego - ponieść kosztów ustanowienia adwokata. Jak wskazano instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Udzielenie prawa pomocy powinno mieć zaś zastosowanie wobec osób, które z przyczyn od siebie niezależnych nie są w stanie zdobyć środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym. Nie można zatem przyjąć, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej z przyczyn od niego niezależnych. Przyznanie prawa pomocy w takiej sytuacji stanowiłoby w istocie niczym nieuzasadnione przeniesienie na budżet państwa negatywnych skutków decyzji skarżącego o niewykorzystywaniu swoich możliwości finansowych. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że w sprawie nie zaistniały przesłanki uzasadniające uwzględnienie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. W tej sytuacji postanowiono w oparciu o art. 246 § 1 pkt 2, art. 249a oraz art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.