II SA/Wa 1896/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras Sędzia WSA Ewa Pisula-Dąbrowska Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 stycznia 2011 r. sprawy ze skargi S. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Decyzją z dnia [...] maja 2010 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń społecznych, po rozpatrzeniu wniosku S. W. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci K. i J. W., odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Ponadto organ wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega ocena spełnienia powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS stwierdził, że z dokumentacji rentowej wynika, iż w stosunku do ojca dzieci udokumentowano 16 lat 8 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano 1 rok 5 miesięcy i 6 dni tych okresów. W latach 994-1996, 1996-1997, 1991-2001 wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Z dniem [...] marca 2001 r. ojciec dzieci zaprzestał wykonywania zatrudnienia, a zmarł dnia [...] marca 2008 r. W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach zatrudnienia nie orzeczono wobec ojca dzieci całkowitej niezdolności do pracy, a zatem nie istniały obiektywne przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem. Fakt, że w okresach przerw w ubezpieczeniu ojciec dzieci podejmował prace dorywcze, nie ma charakteru okoliczności od niego niezależnej. Ponadto organ zauważył, że wykazany dochód przypadający na członka rodziny nie pozwala na uznanie, że małoletnie dzieci pozostają bez niezbędnych środków do utrzymania. Pismem z dnia [...] czerwca 2010 r. S. W. zwróciła się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazała m.in. na wysokie zajęcia egzekucyjne z jej wynagrodzenia z tytułu zadłużenia mieszkania oraz na fakt, iż jej zmarły mąż pracował przy stale pogarszającym się stanie zdrowia, a po utracie zatrudnienia nie mógł znaleźć legalnej pracy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] października 2010 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] maja 2010 r. Organ podał m.in., iż w związku z podnoszoną we wniosku okolicznością złego stanu zdrowia ojca dzieci, przedmiotowa sprawa została skierowana do lekarza orzecznika ZUS celem ustalenia (zaocznie, po zgonie) daty powstania i stopnia jego niezdolności do pracy, lecz wobec nieprzedłożenia przez wnioskodawczynię żądanej dokumentacji medycznej, nie było to możliwe. Jednocześnie wskazał, iż przerwy w ubezpieczeniu zmarłego nie były niczym uzasadnione i wyjaśnił, że orzeczenia o niepełnosprawności nie ma zastosowania do celów rentowych. Ponadto organ wskazał, iż z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem i córką oraz tytułem wynagrodzenia otrzymuje średnie miesięczne wynagrodzenie w wysokości [...] zł brutto. Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi zatem [...] zł i przekracza kwotę brutto najniższej emerytury (od 1 marca 2010 r. 706,29 zł). W ocenie organu osiągany dochód pozwala na zaspokojenie niezbędnych, podstawowych środków utrzymania. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie S. W. zarzuciła decyzji odmawiającej przyznania w drodze wyjątku prawa do renty rodzinnej, iż jest krzywdząca, a przytoczone argumenty uzasadniające tę odmowę uznała za nieprawdziwe. Podała, iż w piśmie przesłanym do Prezesa ZUS wyjaśniła, że troje jej pełnoletnich dzieci, choć nie mieszkają z nią, spłacają zadłużenie ojca. Wskazała, iż przedłożone przez nią zaświadczenie potwierdza, że jej dochód miesięczny jest niższy niż [...] zł na osobę. Orzeczeniem lekarzy biegłych sądowych uznano niezdolność do pracy męża od kwietnia 2005 r., to jest cztery lata, a nie jak przyjmuje to Prezes, siedem lat od jego ostatniego zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do poniesionych w niej zarzutów, zauważył, że z załączonej do skargi niezwykle skąpej dokumentacji medycznej dotyczącej zmarłego i opinii biegłych sądowych z dnia [...] grudnia 2008 r. wynika, że zmarły od wielu lat był alkoholikiem, lecz odmawiał leczenia nie tylko zespołu zależności alkoholowej, ale i towarzyszących chorób, w tym [...], i nawet gwałtowne załamanie stanu zdrowia w 2007 r. nie skłoniło go do systematycznego leczenia odwykowego. Alkoholizm jednak nie może być w żadnym razie uznany za okoliczność szczególną – fakt, że zmarły nadużywał alkoholu, niewątpliwie może wyjaśniać, dlaczego nie był w stanie utrzymać pracy przez okres dłuższy niż kilkumiesięczny, lecz nie stanowi dla tej sytuacji żadnego usprawiedliwienia. Zmarły nie wypracował też, wbrew przekonaniu skarżącej, prawa do wcześniejszej emerytury, nie wykazał nawet okresu ubezpieczenia, który uprawniałby go po uzyskaniu wieku emerytalnego, do emerytury niepełnej (20 lat dla mężczyzny). Odpowiedzialne stanowiska pracy zmarłego, na jakie powołuje się skarżąca, nie zmieniają faktu, że w zasadzie od wyczerpania w styczniu 1994 r., prawa do zasiłku dla bezrobotnych zmarły świadczył pracę w bardzo krótkich okresach, maksymalnie kilkumiesięcznych, a przeważnie nieprzekraczających kilku, kilkunastu dni. W ocenie biegłych sądowych mąż skarżącej mógł stać się niezdolny do pracy od kwietnia 2005 r., co jest pośrednio potwierdzone orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Trudno też uznać, iż wydający orzeczenie zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności dysponował bogatszą dokumentacją niż przedłożona, z takiej samej też korzystali biegli – można uznać, że żadna pełniejsza dokumentacja po prostu nie istnieje, a zmarły nie leczył się poza kilkoma epizodami związanymi z nagłym pogorszeniem się stanu zdrowia po znacznym nadużyciu alkoholu. Z załączonych przez skarżącą dokumentów wynika, że zmarły w 2005 r. stał się niepełnosprawny w stopniu lekkim, z możliwością podejmowania zatrudnienia na otwartym rynku pracy. Orzeczenie o niepełnosprawności nie ma zastosowania do celów rentowych, a ponadto trudno lekki stopień niepełnosprawności utożsamić z całkowitą niezdolnością do pracy. W tej sytuacji organ, nawet biorąc posiłkowo pod uwagę orzeczenie, nie znajduje podstaw do stwierdzenia, że zmarły od 2005 r. był całkowicie niezdolny do pracy. Dodatkowo, w 2005 r. od 4 lat pozostawał już poza wszelkim ubezpieczeniem, przy czym jego cała aktywność zawodowa po 1999 r. sprowadzała się do 13-dniowego zatrudnienia w 2001 r. Pełnomocnik organu wskazał też, iż biorąc pod uwagę dochody skarżącej, nie można uwzględniać faktu, iż część jej wynagrodzenia jest zajmowana przez komornika, gdyż stałe koszty obsługi zadłużenia są wydatkami rodziny, zaś Prezes ZUS w swych rozliczeniach dochodowych ma obowiązek kierować się kryterium dochodów, nie zaś wydatków. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje rozstrzygnięcie zapadłe w postępowaniu administracyjnym z punktu widzenia jego zgodności z prawem. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Podnoszony przez skarżącą zarzut braku możliwości podjęcia pracy przez męża z powodu złego stanu zdrowia, w świetle omawianego przepisu, art. 83 powołanej ustawy, nie może odnieść skutku o ile nie została orzeczona jego całkowita niezdolność do pracy. Przepis ten jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi inwalidztwo w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości wykonywania pracy. Drugą zaś przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek ubezpieczonego. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz z nabyciem uprawnień emerytalnych. Zgodnie z art. 14 ust. 3 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS organ jest związany orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS i nie ma możliwości uznania, że mimo braku orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, dana osoba jest niezdolna do pracy. Należy podkreślić, że fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ustawy, jest całkowita niezdolność do pracy ubezpieczonego orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego (wyrok NSA z dnia 14 listopada 2002 r. sygn. akt II SA 2243/02). Zatem skarżąca nie może skutecznie powoływać się na załączoną do skargi opinię lekarską z dnia [...] grudnia 2008 r. dotyczącą zdolności do pracy T. W. Opinia ta nie została przedstawiona organowi, pomimo wezwania o przedłożenie dokumentacji medycznej zmarłego T. W. i nie była przedmiotem jego oceny. Załączone natomiast do akt postępowania orzeczenie o stopniu niepełnosprawności T. W. z dnia [...] czerwca 2007 r. zaliczające go do stopnia niepełnosprawności lekkiego od kwietnia 2005 r., nie mogło być przyjęte, jak słusznie przyjmuje organ, za wiążące dla organu rentowego. Zresztą z orzeczenia tego wynika wskazanie do odpowiedniego zatrudnienia – praca lekka na otwartym rynku pracy. Zasadnie organ podkreśla, iż w okresie wcześniejszym aktywność zawodowa ojca dzieci po 1999 r. sprowadzała się do 13-dniowego zatrudnienia w 2001 r. Organ miał więc podstawy do uznania, że nie zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. W sprawie nie występuje też przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Jakkolwiek wykazany miesięczny dochód przypadający na osobę w rodzinie w wysokości [...] zł może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletnich dzieci, jednakże nie można uznać, jak zasadnie stwierdza organ w uzasadnieniu podjętej decyzji, iż nie pozwala on na zaspokojenie niezbędnych środków ich utrzymania. Okoliczność, że część wynagrodzenia jest zajmowana przez komornika, nie daje podstaw do przyjęcia, że organ w swych wyliczeniach dochodowych ma obowiązek kierować się kryterium dochodów, nie zaś wydatków. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w wyroku.