II SA/Wa 1896/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska (spr.), Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk, Iwona Maciejuk, Protokolant specjalista Małgorzata Plichta, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi E.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2015 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 zm.), po rozpatrzeniu wniosku E.K. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] o odmowie przyznania emerytury w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 748); powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że zgodnie z powołanym przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wskazał, że wszystkie te warunki muszą być spełnione łącznie, a brak jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że emerytura w drodze wyjątku nie może zostać wnioskodawcy przyznana, ponieważ nie spełnia przesłanki dotyczącej niemożności podjęcia zatrudnienia z uwagi na wiek lub całkowitą niezdolność do pracy. Nie osiągnął bowiem wieku emerytalnego (obecnie ma 56 lat), jak również nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Ponadto wskazał, że wyżej wymieniony objęty jest ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu wykonywania zatrudnienia, a wykazany dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie nie pozwala na uznanie, że nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której E.K. zakwestionował zaskarżoną decyzję, uznając ją za krzywdzącą. W uzasadnieniu skarżący wskazał na bardzo skomplikowaną sytuację rodzinną. Podkreślił, że praca zawodowa uniemożliwia mu zajmowanie się czwórką niepełnosprawnych dzieci. Także wiek i kondycja fizyczna żony – osoby chorej i prawie 30 lat opiekującej się dziećmi nie pozwala obecnie na prawidłowe funkcjonowanie. W jego ocenie tylko przyznanie emerytury w drodze wyjątku umożliwi stały pobyt w domu i pozwoli zapewnić opiekę rodzinie. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Podał, że skarżący faktycznie domaga się od organu przyznania emerytury wcześniejszej z tytułu konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem wymagającym szczególnej opieki i związanej z tym niemożności kontynuowania zatrudnienia. Prawo do tego świadczenia regulowały przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149 ze zm.), które utraciło moc, na podstawie art. 194 w związku z art. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Organ nie ma możliwości przyznania emerytury w drodze wyjątku osobie, która nie osiągnęła wskazanego w ustawie wieku emerytalnego i zarówno ze względu na wiek, jak i stan zdrowia jest zdolna do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpatrywanej sprawie E.K. nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje go z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku. Jak wynika z akt sprawy legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2014 r., którym stwierdzono, że nie jest niezdolny do pracy. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie osiągnął również wieku emerytalnego. Należy wskazać, że powyższy przepis, jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Przyczyny te dotyczą osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i obejmują dwie sytuacje. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi niezdolność do pracy w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości jej wykonywania. Drugą zaś przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek wnioskodawcy. Chodzi przy tym o taki przedział wiekowy, który statuuje zainteresowanego w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz z nabyciem uprawnień emerytalnych. W przypadku skarżącego jest to wiek 67 lat (art. 24 ust. 1b pkt 20 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Bezsprzecznie w sprawie niniejszej żadna z powyższych sytuacji nie zaistniała. Biorąc powyższe pod uwagę, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zasadnie przyjął, że brak orzeczonej u skarżącego niezdolności do pracy wyklucza możliwość przyznania świadczenia skierowanego wyłącznie do osób całkowicie niezdolnych do pracy. Na podstawie art. 14 ust. 3 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, organ jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS w tym zakresie. Podkreślić również należy, że Sąd nie ma uprawnień do badania orzeczeń lekarzy orzeczników ZUS, jak też możliwości kierowania ubezpieczonych na badania lekarskie. Fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2002 r., sygn. akt II SA 2243/02 - LEX nr 14231). Rola sądu administracyjnego sprowadza się jedynie do oceny legalności wydanych w tej sprawie decyzji administracyjnych. To wyłącznie skarżący może w każdym czasie, w sytuacji pogarszającego się stanu zdrowia, wnosić do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne przeprowadzenie badań, w celu stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy. Ponadto należy wskazać, że E.K. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz czwórką dzieci. Otrzymuje wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia w wysokości 2.422,80 zł, świadczenia rodzinne – 2.049,00 zł oraz renty socjalne na 4 dzieci w kwocie 2.958,32 zł. Wykazany dochód na osobę w rodzinie wynosi zatem 1.238,35 zł, co przekracza kwotę najniższej emerytury, która w dacie orzekania wynosiła 880,45 zł i nie pozwala na uznanie, że wnioskujący nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ w odpowiedzi na skargę słusznie zauważył, że prawo do przyznania emerytury wcześniejszej z tytułu konieczności sprawowania opieki nad dzieckiem wymagającym szczególnej opieki i związanej z tym niemożności kontynuowania zatrudnienia, o które w istocie domaga się skarżący, nie mogło być przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki, które regulowało przyznanie tego świadczenia utraciło moc z dniem 1 stycznia 1999 r. na podstawie art. 194 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Tak więc nie mogło stanowić podstawy prawnej przyznania E.K. wcześniejszej emerytury. Świadczenie emerytalne z FUS zostało zastąpione przez świadczenie opiekuńcze, przyznawane rodzicowi/opiekunowi niezależnie od jego stażu pracy, w konkretnej, przewidzianej odrębnymi przepisami sytuacji, jednak nie mają one charakteru emerytalno-rentowego i ich stosowanie nie leży w gestii Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jak też nie ma możliwości zastosowania ich przez organ w drodze wyjątku. W ocenie Sądu brak spełnienia przez skarżącego powyżej wskazanych warunków, tj. niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz niezbędnych środków utrzymania wyłącza, w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), oddalił skargę.