II SA/Wa 190/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej Sędziowie WSA Ewa Pisula-Dąbrowska (spr.) WSA Eugeniusz Wasilewski Protokolant Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 kwietnia 2010 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r., nr [...], po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] stycznia 2009 r. M. P. (ur. [...]), powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2004 r. Dz. U. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania wyżej wymienionemu świadczenia w drodze wyjątku po jego zmarłym w dniu [...] lipca 2002 r. ojcu – J. P. (ur. [...]). W motywach uzasadnienia organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a ponadto powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Wskazał, że z uwagi na wystąpienie w sprawie szczególnej okoliczności wnioskodawcy została przyznana renta rodzinna w drodze wyjątku do ukończenia 18-go roku życia. Z uwagi na osiągnięcie pełnoletniości i brak orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy organ uznał, że wiek M. P. oraz stan zdrowia nie stanowią obiektywnych przeszkód w podjęciu zatrudnienia i zapewnienia sobie niezbędnych środków utrzymania. Stwierdził też, że kontynuowanie nauki nie skutkuje przyznaniem świadczenia, w ramach regulacji art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, M. P. nie zgodził się ze stanowiskiem organu i podniósł, że jego zmarły ojciec w dacie śmierci miał 53 lata oraz że przed śmiercią cierpiał na depresję spowodowaną długoletnim bezrobociem. Twierdził, że jego matka po 27 latach pracy, aktualnie jest osobą bezrobotną bez zawodu, nadto, że jego zmarły ojciec "posiadał 28 lat składkowych". Podkreślił, że przyznanie mu renty jedynie do 18 roku życia spowoduje, że trudno mu będzie zdobyć zawód. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia 1 grudnia 2009 r. W uzasadnieniu powołał się na argumentację podaną już w zaskarżonej decyzji i wskazał, że w stosunku do osoby pełnoletniej, bez orzeczonej niezdolności do pracy brak jest zakazów i ograniczeń w zakresie podejmowania zatrudnienia przez pełnoletnich uczniów i studentów, pobierających naukę zarówno w systemie dziennym, jak i zaocznym. Organ stwierdził, że z art. 83 ust. 1 ustawy wynika, że przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie nie jest pobieranie nauki, lecz taki wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy, tj. wiek poniżej 18 roku życia. Wskazał również, że kontynuowanie nauki nie pozwala na obejście tak rygorystycznie sformułowanego przepisu ustawy, służącego zapewnieniu niezbędnych środków utrzymania osobom całkowicie niezdolnym do pracy i spełniającym pozostałe przesłanki z art. 83 cytowanej ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. P., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz wypłacenie zaległej renty wraz z odsetkami, podniósł, że zmarły ojciec przez 28 lat odprowadzał składki na ubezpieczenie społeczne oraz że pracę podjął w wieku 17 lat. Wskazał, że na ostatnie 10 lat życia ojca przypadły niespełna 3 lata z całego okresu składkowego. Podkreślił, że nie zgadza się z dowolną interpretacją przepisów prawa, dokonaną przez organ oraz że spełnia wszystkie przesłanki do uzyskania renty. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne, dodał, że rozpoznając nowy wniosek skarżącego, przeprowadzono dodatkowe postępowanie dotyczące stanu zdrowia M. P. oraz że orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z [...] września 2009 r. nie został on uznany za osobę niezdolną do pracy ze względu na stan zdrowia. Fakt kontynuowania nauki nie czyni go niezdolnym do pracy i nie uzasadnia kontynuacji wypłaty świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę - pod względem zgodności z prawem - zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. W pierwszej kolejności wskazać należy, że podstawę materialnoprawną decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227), w myśl którego ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna. Pozwala ona bowiem na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zatem świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ według art. 84 ustawy są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać...", co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym, prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Z akt sprawy i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes ZUS wyczerpująco zbadał wszystkie okoliczności faktyczne sprawy i dokonał prawidłowej ich oceny. Z cytowanego już wyżej art. 83 ust. 1 ustawy wynikają cztery przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań, dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie ma możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Podkreślić jednak należy, iż przyznanie przedmiotowego świadczenia jest uzależnione od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech przesłanek, co oznacza, że niespełnienie choćby jednej z nich, wyklucza możliwość jego przyznania. W rozpoznawanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł w oparciu o przepis art. 83 ust. 1 ustawy, przyznać wnioskowanego świadczenia, gdyż nie wystąpiła jedna z obligatoryjnych przesłanek, koniecznych do przyznania świadczenia. W sprawie bezspornym jest, że skarżący jest osobą pełnoletnią i kontynuuje naukę. Tymczasem warunkiem koniecznym, umożliwiającym organowi rozważenie zasadności wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest legitymowanie się przez stronę całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia. W wyroku z dnia 24 stycznia 2001 r. sygn. akt II SA 2840/00 (Lex nr 54535) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że "(...) każdy rodzaj świadczenia w drodze wyjątku może być przyznany tylko osobom niezdolnym do aktywności zawodowej z powodu wieku lub całkowitej niezdolności do pracy (...). Trafnie organ twierdzi, iż użyte w tym przepisie sformułowanie "wiek" oznacza w rozpatrywanej sprawie pełnoletniość. Powyższy przepis nie daje możliwości wyodrębnienia z tej grupy osób uczących się, w przeciwieństwie do renty rodzinnej, przyznawanej w normalnym trybie na podstawie art. 68 tej ustawy". Należy zatem stwierdzić, że wobec niespełnienia przez wnioskodawcę przesłanek do przyznania świadczenia, Prezes ZUS nie miał możliwości przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku, bowiem jest on osobą pełnoletnią i zdolną do podjęcia pracy lub innej działalności, objętej ubezpieczeniem społecznym. Powyższe wyklucza wnioskodawcę z kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku. Reasumując, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w rozpoznawanej sprawie na dzień wydania zaskarżonej decyzji dokonał prawidłowej wykładni przepisu prawa materialnego. Na marginesie wskazać jedynie należy, iż z uwagi na długi okres ubezpieczenia zmarłego ojca wnioskodawcy (ponad 25 lat i orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy dołączone do skargi), wnioskodawca może ewentualnie rozważyć zasadność dochodzenia renty w trybie ustawowym. Doniosłość problematyki rozmiaru stażu ubezpieczeniowego dostrzegł ustawodawca w przepisie art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odstępując od wymogów określających okresy powstania niezdolności do pracy oraz od wymogu powstania jej nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów, w stosunku do ubezpieczonych, którzy udowodnili okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet lub 25 lat dla mężczyzn. Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 23 marca 2006 r. (I UZP 5/2005, OSNP 2006/19-20, poz. 305) stwierdził, że: "Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety i 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – tekst jednolity: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227) bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego, przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy". W uzasadnieniu powyższej uchwały Sąd Najwyższy odwołał się do sprawiedliwościowego aspektu inicjatywy ustawodawczej, dotyczącej zmiany art. 57, polegającej na przeniesieniu sytuacji osób z długim stażem ubezpieczeniowym i całkowicie niezdolnych do pracy ze statusu ubiegających się o świadczenie przyznawane na zasadzie wyjątku, na podstawie uznania Prezesa ZUS, do statusu osób, mających podmiotowe prawo do renty. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec, jak w sentencji.