II SA/Wa 1900/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Ewa Grochowska – Jung Sędzia WSA – Adam Lipiński Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Protokolant – starszy sekretarz sądowy Aneta Duszyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 stycznia 2015 r. sprawy ze skargi małoletniego K. K. – reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową S.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] maja 2014 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2014 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku S. S. z dnia [...] marca 2014 r. – przedstawicielki ustawowej K. K. (ur. [...] sierpnia 2008 r.), odmówił przyznania dla wymienionego dziecka renty rodzinnej w drodze wyjątku po jego zmarłym w dniu [...] grudnia 2013 r. ojcu L. K. (ur. [...] stycznia 1983 r.). W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. W związku z tym, że renta rodzinna jest pochodną osoby zmarłej, to w pierwszej kolejności bada się spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie zmarły ojciec dziecka w wieku [...] lat udokumentował jedynie 3 lata, 4 miesiące i 1 dzień łącznego okresu ubezpieczenia, podobnie jak w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Nie bez znaczenie jest też fakt, że zmarły ojciec dziecka pierwsze ubezpieczenie udokumentował w dniu 1 lutego 2006 r., tj. w wieku [...] lat, a w latach 2008 – 2012 nastąpiła przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające ojcu dziecka przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do podjęcia zatrudnienia. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium do przyznania świadczenia. We wniosku z dnia [...] lipca 2014 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, przedstawicielka ustawowa małoletniego K. K. nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją i podała, że mieszka w rejonie o dużym bezrobociu i znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2014 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] maja 2014 r. nr [...]. W uzasadnieniu – powołując się na argumenty w niej zawarte – podał, że w okresach od ukończenia nauki w technikum w 2003 r. do rozpoczęcia zasadniczej służby wojskowej w dniu 1 lutego 2006 r. i od 3 grudnia 2008 r. do 31 marca 2012 r. ojciec dziecka nie podejmował żadnego zatrudnienia, zaś trudności w uzyskaniu formalnego zatrudnienia nie mogą być traktowane, jako okoliczności szczególne. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, S. S. wniosła o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji. W uzasadnieniu – powołując się na opisany powyżej stan faktyczny – podała zważywszy na fakt, że ojciec dziecka legitymujący się stażem pracy 3 lata, 4 miesiące i 1 dzień, zamiast 5 lat w ostatnim 10-leciu przed śmiercią, to do wymaganego okresu ubezpieczenia pozostawał niewielki okres i to usprawiedliwiony bezrobociem. Ponadto ona sama również jest bezrobotna i w tej sytuacji jej syn żyje w niedostatku. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z art. 124 ustawy, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie zadośćuczynił powyższym obowiązkom. Z treści cytowanego już wyżej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie i po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania osoby ubiegającej się o świadczenie, przy czym przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W tym miejscu stwierdzić należy, że żaden przepis cytowanej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone tylko indywidualnie. Konieczne jest więc wykazanie, iż ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. Z kolei za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 marca 2001 r., II SA 3191/00, publ. LEX nr 537884). Chociaż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo ustalił, że ojciec dziecka L. K. na przestrzeni [...]lat życia udokumentował jedynie 3 lata, 4 miesiące oraz 1 dzień łącznego okresu ubezpieczenia i w uzasadnieniu podał, że po ukończeniu technikum w roku 2003 do chwili rozpoczęcia odbywania zasadniczej służby wojskowej w dniu 1 lutego 2006 r., nie podjął żadnego zatrudnienia. Natomiast całkowicie pominął milczeniem fakt i w żaden sposób nie zbadał tej okoliczności, że matka dziecka w Oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej podała, iż ojciec dziecka "po ukończeniu szkoły średniej, po stwierdzeniu, że na rynku pracy zatrud. w wyuczonym zawodzie (technik agrobiznesu) nie ma, podjął naukę w studium medycznym w P. na kierunku [...]. Jednak charakter tego zawodu nie był zgodny z zainteres. w związku z tym zrezygnował z dalszej nauki (...)" (k.35). Zatem rozpoznając sprawę na nowo organ winienien ten fakt dokładnie zbadać i odnieść się do niego, bowiem nie pozostaje to bez znaczenia w sprawie, a nie w sposób bardzo pobieżny i bez wyciągnięcia jakichkolwiek wniosków wymienić pomiędzy sobą jedynie korespondencję w tym zakresie drogą elektroniczną w dniu 27 sierpnia 2014 r. Wszak z owej korespondencji prowadzonej pomiędzy T. K., a E. B. wynika jednoznacznie, że organ nie orientuje się nawet, kiedy dokładnie zmarły ojciec dziecka skończył naukę w technikum i w jakim okresie uczył się Studium Medycznym w P. Niezależnie od powyższego wskazać należy, co organ całkowicie pominął, iż ojciec dziecka w dniu tragicznej śmierci, był bardzo młodym człowiekiem, stojącym w zasadzie u progu swojej aktywności oraz drogi zawodowej i co najważniejsze, że – czego organ również w ogóle nie zauważył – śmierć ta nastąpiła w czasie trwania ubezpieczenia. To z kolei wskazuje na uzasadnione prawdopodobieństwo, że gdyby nie doszło do tej tragedii, to mógłby on nabyć uprawienia do świadczenia w trybie ustawowym. Zwłaszcza, że śmierć nastąpiła w wyniku wypadku drogowego, a więc zdarzenia nagłego, nieprzewidywalnego i niezamierzonego przez niego. Zatem przez pryzmat powyższych faktów organ powinien badać, czy w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, uzasadniające przyznanie przedmiotowego świadczenia. Reasumując, w świetle powyższych rozważań nie można wykluczyć, że jeśli z należytą starannością zgłębi się powyższe okoliczności, to w konsekwencji organ może dojść do odmiennego wniosku niż ten, który został przedstawiony w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Tak więc bez wnikliwej analizy przyczyn pozostawania skarżącego poza ubezpieczeniem i przesądzanie o niespełnieniu ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności", jest zdecydowanie przedwczesne. Rozpoznając zatem ponownie sprawę, organ winien przede wszystkim wyjaśnić powyższe wątpliwości i uzupełnić materiał dowodowy w zakresie nauki ojca dziecka, a nie bezkrytycznie i gołosłownie formułować aktualną tezę, po czym przeanalizować je w zestawieniu z poczynionymi wyżej uwagami, a dopiero potem na nowo ocenić – zgodnie z powyższymi rozważaniami i wątpliwościami Sądu – czy spełniona została przesłanka braku szczególnych okoliczności. Reasumując, zobowiązanie organu winno sprowadzić się do dokonania subsumcji stanu faktycznego sprawy pod prawidłowo zinterpretowany przepis art. 83 ust. 1 ustawy, z uwzględnieniem poczynionych powyżej rozważań. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) w zw. z art. 152 i w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270), należało orzec jak w sentencji wyroku.