II SA/Wa 1964/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński (spr.), Sędziowie WSA Ewa Kwiecińska, Ewa Marcinkowska, , Protokolant starszy specjalista Bogumiła Kobierska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 maja 2018 r. sprawy ze skargi małoletniej P. P. – reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2017 r. utrzymał w mocy swoją poprzedzająca decyzję z dnia [...] września 2017 r. o odmowie przyznania małoletniej P. P., urodzonej [...] lipca 2002 r. (reprezentowanej przez opiekuna prawnego A. S.) renty rodzinnej w drodze wyjątku po ojcu W. P., urodzonym w 1960 r. i zmarłym w dniu [...] listopada 2013 r. W decyzji organ przywołał art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, zaś w uzasadnieniu decyzji wskazał na brak przesłanek wskazanych w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U, z 2017 r. poz. 1383, ze zm.) umożliwiających przyznanie świadczenia. Organ wyjaśnił, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez ubezpieczonego wymogów koniecznych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy braku uprawnień nie spowodowały szczególne okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Muszą to być przeszkody przynajmniej w jakimś czasie nieusuwalne, które eliminują ubezpieczonego z grona pracowników w szerokim tego słowa znaczeniu. Z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy wynika, że na przestrzeni 53 lat życia ojca dziecka – W. P. udowodniono tylko 16 lat, 6 miesięcy i 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w 10-leciu przed dniem śmierci W. P., zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 7 miesięcy i 13 dni okresów składkowych. Z akt sprawy wynika, że od [...] września 1987 r. do [...] listopada 1990 r., od [...] kwietnia 1992 r. do [...] maja 1993 r., od [...] października 2001 r. do [...] listopada 2004 r., oraz od [...] lutego 2006 r. do [...] listopada 2013 r. – to jest przez ponad 15 lat ojciec dziecka nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. To spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ze sprawy nie wynika, aby w powyższych okresach ojciec dziecka nie kontynuował zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, bowiem nie była wówczas wobec niego orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Organ zaznaczył, iż dostrzega trudną sytuację małoletniej P., która przebywa w Domu Opieki Społecznej w [...], gdzie ma zapewniona opiekę i utrzymanie, jednakże zasady przyznawania świadczenia nie uzależniają jego przyznanie jedynie od potrzeb zainteresowanej ale również od wykazania, że brak odprowadzania przez ubezpieczonego składek na ubezpieczenie społeczne było wynikiem szczególnych okoliczności, niezależnych od niego. A. S. - opiekunka małoletniej P. P., złożyła w jej imieniu skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy Prezesowi ZUS do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi podniosła, iż bardzo częstym przypadkiem jest unikanie przez pracodawców ubezpieczenia pracowników, dotyczy to zwłaszcza osób o niskich kwalifikacjach, których ilość na rynku pracy była duża, co sprawiało, że pracodawcy zatrudniali wyłącznie tych, którzy godzili się na skrajnie niekorzystnie warunki pracy (bez prawa do ubezpieczenia). Nadmieniła, iż jak wynika z załączonego do skargi zaświadczenia Domu Pomocy Społecznej, w którym małoletnia przebywa, Gmina [...] przesyła na jej utrzymanie wyłącznie kwotę stanowiącą wysokość opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, a więc za mieszkanie i wyżywienie. Według przepisów ustawy o pomocy społecznej mieszkańcy DPS 70% ze świadczeń otrzymanych płacą za pobyt, natomiast pozostałe 30% pozostaje do ich dyspozycji, z czego muszą zapłacić za leki, zakupić odzież, obuwie i inne personalne rzeczy. Małoletnia winna we własnym zakresie pokrywać koszty odzieży i obuwia jak też koszty lekarstw, ponieważ uczęszcza do szkoły integracyjnej zachodzi potrzeba pokrycia kosztów przyborów szkolnych i innych wydatków. W związku z powyższym małoletnia nie posiada niezbędnych środków utrzymania. A. S. - opiekunka małoletniej P. wniosła także o przeprowadzenie dowodu z załączonego do skargi dokumentu - zaświadczenia Domu Pomocy Społecznej w [...] na powyższa okoliczność. W dodatkowym piśmie z dnia [...] maja 2018 r. A. S. wskazała, iż jest ciotką P., która jest niepełnosprawna. Rodzice małoletniej zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej z uwagi na alkoholizm. Wniosła także o przeprowadzenie dowodu z dołączonych do pisma dokumentów. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ podkreślił, iż w toku całego postępowania nie zdołał ustalić - ponieważ nie ma żadnego sposobu, by do tego rodzaju wiedzy organ mógł samodzielnie dotrzeć - przyczyn, dla jakich ojciec małoletniej pozostawał poza ubezpieczeniem przez swego dorosłego życia i w efekcie w ocenianym do uprawnień 10-leciu wykazał zaledwie 7 miesięcy ubezpieczenia - co jednocześnie oznacza, że przez 9 lat i 5 miesięcy, będąc osobą zdrową i w wieku pełnej aktywności zawodowej, w tymże 10-leciu żadnemu ubezpieczeniu nie podlegał. Skarżąca stwierdziła, ze ani ona, ani jej podopieczna nie posiadają wiedzy na ten temat - zatem organ ustalił jedynie, jak przebiegało faktyczne ubezpieczenie zmarłego i że ojciec dziecka nie legitymował się orzeczeniem o niezdolności do pracy - takie bowiem dane mógł weryfikować na podstawie zgromadzonej przez siebie dokumentacji. Zatem nie było podstaw, by przyczyny tak krótkiego stażu ubezpieczeniowego ocenić jako szczególne, wyjątkowe i takie, na których wystąpienie ojciec dziecka nie miał wpływu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: W pierwszej kolejności należy wskazać, iż dokumenty przedstawione przez skarżącą – opiekunkę prawną małoletniej P. P. znajdują się w aktach administracyjnych sprawy i z tego powodu są znane Sądowi administracyjnemu. Dlatego też nie ma potrzeby przeprowadzać z nich osobnego dowodu. Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty i nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Dochodzone świadczenie nie jest świadczeniem przyznawanym z uwagi na potrzeby, nawet najbardziej uzasadnione. Art. 83 ust. 1 ustawy umożliwia przyznanie świadczenia społecznego jeżeli istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak spełniania przez ubezpieczonego wymaganych w trybie zwykłym przesłanek do otrzymania świadczenia, przy jednoczesnej niemożności podjęcia pracy przez starającego się o to świadczenie, z uwagi na jego wiek lub orzeczoną niezdolność do wykonywania pracy. Podkreślenia wymaga okoliczność, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie, ale zaistnienie w niniejszej sprawie szczególnych okoliczności usprawiedliwiających niemożność uzyskania danego świadczenia w trybie zwykłym. W przypadku renty rodzinnej w drodze wyjątku, istotne zatem będzie wykazanie istnienia po stronie osoby ubezpieczonej (a zatem osoby, od której zainteresowany wywodzi swoje prawa do renty rodzinnej) szczególnych okoliczności uniemożliwiających uzyskanie tego świadczenia w trybie zwykłym. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie niniejsza sprawa została prawidłowo rozpatrzona przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w oparciu o takie dowody jakimi organ dysponował. W sprawie bezsporne jest, iż W. P. na przestrzeni 53 lat życia legitymuje się jedynie 16 lat, 6 miesięcy i 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w 10-leciu przed śmiercią, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentował jedynie 7 miesięcy i 13 dni okresów składkowych. Od [...] września 1987 r. do [...] listopada 1990 r., od [...] kwietnia 1992 r. do [...] maja 1993 r., od [...] października 2001 r. do [...] listopada 2004 r., oraz od [...] lutego 2006 r. do [...] listopada 2013 r. – to jest przez ponad 15 lat nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ nie zna żadnych przyczyn, które mogły by usprawiedliwić taki stan sprawy i w aktach administracyjnych sprawy brak jest okoliczności na takie przyczyny wskazujące. Dlatego nie można w niniejszej sprawie przyznać małoletniej P. renty rodzinnej w drodze wyjątku, albowiem pozostawało by tu w sprzeczności z normą art. 83 ust. 1 omawianej ustawy. Z kolei A. S. - opiekunka małoletniej P. także nie wskazała na żadne okoliczności mogące usprawiedliwiać brak we wskazanym okresie zatrudnienia W. P., które były by obiektywne i szczególne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dostrzega trudną dowodowo sytuację opiekunki małoletniej, jednakże powinna ona, chociażby w drodze rozpytania się w rodzinie ustalić jakieś fakty, usprawiedliwiające brak ubezpieczenia ojca dziecka, albo istnienie nieznanych organowi okresów uiszczania przez W. P. składek na ubezpieczenie społeczne. Wówczas, dysponując takimi ustaleniami, mogła by wystąpić z nowym wnioskiem o przyznanie swojej podopiecznej przedmiotowego świadczenia. Wyraźnie natomiast należy zaznaczyć, iż okoliczność alkoholizmu nie stanowi przesłanki usprawiedliwiającej brak świadczenia pracy i brak odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Istotnie alkoholizm jest chorobę, ale aby organ mógł potraktować tę chorobę jako okoliczność szczególną i wyjątkową, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, usprawiedliwiającą brak wypracowania odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego - alkoholizm musiałby zostać potwierdzony orzeczeniem lekarskim i jednocześnie należałoby wykazać permanentne podejmowanie przez chorego prób leczenia odwykowego. W niniejszej sprawie jest mało prawdopodobne aby takie permanentne leczenie W. P. trwało nieustannie przez ok. 15 lat (tyle bowiem wynosi okres pozostawania ojca dziecka bez uiszczania składek ubezpieczeniowych). W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie trudna sytuacja bytowa małoletniej P. P., z uwagi na jej niepełnosprawność i brak środków finansowych na doraźne potrzeby (lekarstwa, ubiór, środki czystości,) wskazuje, iż nie posiada ona niezbędnych środków utrzymania -Ośrodek Pomocy Społecznej zapewnia jej jedynie jedzenie i mieszkanie. Jednakże sytuacja ta, sama w sobie, nie stanowi okoliczności uzasadniającej przyznania świadczenia – musza tu zostać jednocześnie spełnione przesłanki, zaistnienia szczególnych okoliczności dla których ojciec małoletniej nie mógł spełniać obowiązku ubezpieczenia społecznego (art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Jeżeli opiekunka małoletniej P. nie znajdzie podstaw do ponowienia wniosku o świadczenie w drodze wyjątku, w oparciu o nowe okoliczności dotyczące okresu ubezpieczenia ojca dziecka, pozostaje jej wystąpienie do sądu rodzinnego o zasądzenie na rzecz małoletniej P. alimentów od matki dziecka i ich egzekwowanie. Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie zwalnia matki dziecka od obowiązku przczyniania się do jego utrzymania. Natomiast na opiekunie prawnym dziecka spoczywa obowiązek egzekwowania tego prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.